Από το κατάστρωμα του TCG Anadolu, την ώρα που βρισκόταν σε εξέλιξη η τουρκική ναυτική άσκηση «Θαλασσόλυκος», η Άγκυρα επέλεξε να στείλει τρία μηνύματα προς την Ελλάδα και την Κυπριακή Δημοκρατία. Ζήτησε προηγούμενο συντονισμό για τις εργασίες της ηλεκτρικής διασύνδεσης, επανέφερε τις αξιώσεις της για την αποστρατιωτικοποίηση των νησιών του Ανατολικού Αιγαίου και αμφισβήτησε το δικαίωμα της Λευκωσίας να ενισχύει την αεράμυνά της χωρίς να λαμβάνει υπόψη τις τουρκικές αντιρρήσεις.
Το σκηνικό δεν άλλαξε το περιεχόμενο των πάγιων τουρκικών θέσεων. Έδειξε, όμως, πόση σημασία αποδίδει η Άγκυρα στη διατύπωσή τους την ώρα που ελληνικά και κυπριακά σχέδια περνούν από τις εξαγγελίες στην εφαρμογή.
Η τουρκική απαίτηση για το καλώδιο
Το πιο άμεσο μήνυμα αφορούσε την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας και Κύπρου. Το τουρκικό υπουργείο Εθνικής Άμυνας υποστήριξε ότι η πόντιση καλωδίων ή αγωγών και η διεξαγωγή επιστημονικών ερευνών σε περιοχές που η Τουρκία θεωρεί δική της υφαλοκρηπίδα «πρέπει να συντονίζονται εκ των προτέρων» μαζί της. Πρόσθεσε ότι δεν θα επιτρέψει δραστηριότητες που, κατά την άποψή της, αγνοούν τα δικαιώματα και τα συμφέροντά της.
Η επιδίωξη είναι σαφής: η Άγκυρα θέλει να αποκτήσει λόγο πριν ξεκινήσουν εργασίες στη θάλασσα, επικαλούμενη τη δική της εκδοχή για τα όρια της υφαλοκρηπίδας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η διατύπωση έχει σημασία, επειδή βάζει στην ίδια κατηγορία δραστηριότητες που το Διεθνές Δίκαιο αντιμετωπίζει διαφορετικά. Η Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας αναγνωρίζει το δικαίωμα πόντισης υποθαλάσσιων καλωδίων στην υφαλοκρηπίδα. Προβλέπει συναίνεση του παράκτιου κράτους για τη χάραξη της διαδρομής υποθαλάσσιων αγωγών, όχι γενική απαίτηση προηγούμενης άδειας για τη διέλευση καλωδίου. Οι θαλάσσιες επιστημονικές έρευνες υπάγονται σε διαφορετικό καθεστώς. Η τουρκική απαίτηση για ενιαίο «προηγούμενο συντονισμό» αποσιωπά αυτές τις διακρίσεις.
Πίσω από τη διαφωνία για τις εργασίες βρίσκεται η μεγαλύτερη διαφωνία για τις θαλάσσιες ζώνες. Η Τουρκία θεωρεί ότι τμήματα της σχεδιαζόμενης διαδρομής εμπίπτουν στη δική της υφαλοκρηπίδα. Η Ελλάδα και η Κυπριακή Δημοκρατία απορρίπτουν τις τουρκικές διεκδικήσεις που περιορίζουν τα δικαιώματα των νησιών, όπως και τις συνέπειες που επιχειρεί να αποδώσει η Άγκυρα στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Γι’ αυτό το καλώδιο έχει αποκτήσει βάρος πολύ μεγαλύτερο από το τεχνικό του αντικείμενο. Κάθε βήμα για την υλοποίησή του δοκιμάζει στην πράξη τις αντίθετες θέσεις των δύο πλευρών.
Ξανά στο τραπέζι η άμυνα των νησιών
Στο Αιγαίο, ο εκπρόσωπος του τουρκικού υπουργείου, υποναύαρχος Ζεκί Ακτούρκ, επικαλέστηκε τις Συνθήκες της Λωζάνης του 1923 και των Παρισίων του 1947 για να επαναλάβει την τουρκική θέση περί αποστρατιωτικοποίησης νησιών. Κάλεσε την Ελλάδα να απέχει από δραστηριότητες που, όπως υποστήριξε, θα μπορούσαν να βλάψουν την ειρήνη και τη σταθερότητα στην περιοχή. Η αναφορά έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία συζητείται δημόσια η ενίσχυση της ελληνικής παρουσίας στα νησιά με μη επανδρωμένα μέσα. Δεν προκύπτει, πάντως, ότι η συγκεκριμένη συζήτηση ήταν η αφορμή της σημερινής τοποθέτησης.
Η Αθήνα απορρίπτει κάθε σύνδεση της κυριαρχίας των νησιών με την τουρκική απαίτηση αποστρατιωτικοποίησης. Επικαλείται παράλληλα το δικαίωμα νόμιμης άμυνας σε ένα περιβάλλον όπου η Τουρκία διατηρεί τη Στρατιά του Αιγαίου απέναντι από τα ελληνικά νησιά και εξακολουθεί να έχει σε ισχύ την απειλή πολέμου για ενδεχόμενη επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων. Αυτά τα δεδομένα δεν εξαφανίζουν τη νομική διαφωνία για την ερμηνεία των συνθηκών. Εξηγούν όμως γιατί η Ελλάδα αντιμετωπίζει τη θωράκιση των νησιών ως ζήτημα ασφάλειας και όχι ως παραχώρηση που μπορεί να τεθεί σε διαπραγμάτευση.
Η Κύπρος στο ίδιο κάδρο
Το τουρκικό υπουργείο στράφηκε και κατά των εξοπλισμών της Κυπριακής Δημοκρατίας και της αμυντικής συνεργασίας της με άλλες χώρες. Υποστήριξε ότι αυτές οι κινήσεις μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά τις «ευαίσθητες ισορροπίες» στο νησί. Ειδικά για την αεράμυνα, ανέφερε ότι ο ισχυρισμός πως τα συστήματα αυτά δεν συνιστούν άμεση απειλή για τους Τουρκοκυπρίους δεν αρκεί για να παραμεριστούν οι ανησυχίες της Άγκυρας.
Η Κυπριακή Δημοκρατία είναι διεθνώς αναγνωρισμένο κράτος και αποφασίζει η ίδια για την άμυνα και τις συνεργασίες της. Η τουρκική επίκληση της ασφάλειας γίνεται, επιπλέον, από μια χώρα που διατηρεί στρατιωτικές δυνάμεις στο βόρειο τμήμα της Κύπρου από το 1974. Αυτό είναι το δεδομένο που απουσιάζει από τις τουρκικές αναφορές στις «ισορροπίες». Η Λευκωσία δεν χρειάζεται να θεωρεί δεδομένο ότι η ενίσχυση της προστασίας του εναέριου χώρου της απαιτεί την αποδοχή της δύναμης που κατέχει μέρος του εδάφους της.
Οι δηλώσεις από το Anadolu συγκροτούν μια γνώριμη τουρκική γραμμή. Η Άγκυρα διεκδικεί ρόλο στην πορεία ενός καλωδίου, ζητά περιορισμούς στην άμυνα ελληνικών νησιών και προβάλλει αντιρρήσεις για τους κυπριακούς εξοπλισμούς. Η ένταση των διατυπώσεων δεν προαναγγέλλει από μόνη της κάποια κίνηση στη θάλασσα. Υπενθυμίζει όμως ότι η υλοποίηση του έργου και η ενίσχυση της άμυνας Ελλάδας και Κύπρου θα συναντήσουν τις ίδιες διεκδικήσεις που η Τουρκία επαναλαμβάνει επί χρόνια, αυτή τη φορά με φόντο το κατάστρωμα ενός πολεμικού πλοίου.
