Πρωτοποριακή υβριδική μεθοδολογία που συνδυάζει φυσική του κλίματος και βαθιά μάθηση χαρτογραφεί για πρώτη φορά το φαινόμενο της αστικής θερμικής νησίδας στη Λευκωσία ανά γειτονιά (200×200 μέτρα) και ανά ώρα της ημέρας — αποκαλύπτοντας ένα πολύ ενδιαφέρον εύρημα: στους πιο ακραίους καύσωνες, η διαφορά πόλης-υπαίθρου μπορεί να συρρικνώνεται και αυτό καταδεικνύει την ανάγκη για αναθεώρηση των υφιστάμενων τακτικών προειδοποίησης θερμικής καταπόνησης.
ΤΑ ΝΟΥΜΕΡΑ ΜΕ ΜΙΑ ΜΑΤΙΑ
| 700.000+ | 863 | +3,1 °C | 42 °C+ |
| Μετρήσεις θερμοκρασίας σε διάστημα 2 μηνών | Γειτονιές 200×200 μ. που χαρτογραφήθηκαν | Μέγιστη μέση διαφορά πόλης-υπαίθρου (απόγευμα, Σεπτ.) | Ο καύσωνας 9–11 Αυγ. 2025 παρουσίασε συρρίκνωση του φαινομένου |
Ο Δήμος Λευκωσίας, σε συνεργασία με το Κέντρο Αριστείας CYENS και το Ινστιτούτο Κύπρου, παρουσιάζει τα αποτελέσματα του έργου CLIMAAX-NIC, μέσω του οποίου αναπτύχθηκε ένα καινοτόμο εργαλείο Τεχνητής Νοημοσύνης για τη χαρτογράφηση της αστικής θερμότητας(Urban Heat Island — UHI) σε επίπεδο γειτονιάς.
Το εργαλείο δίνει τη δυνατότητα στον Δήμο να σχεδιάζει πιο στοχευμένες παρεμβάσεις πρασίνου, σκίασης και βελτίωσης του δημόσιου χώρου, ενισχύοντας την ανθεκτικότητα της Λευκωσίας απέναντι στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Η μελέτη έγινε στο πλαίσιο του έργου CLIMAAX-NIC [3], που χρηματοδοτείται στο πλαίσιο του προγράμματος «Ορίζοντας Ευρώπη» με σκοπό την καλύτερη κατανόηση του κλιματικού ρίσκου της αστικής νησίδας που επηρεάζει την βιωσιμότητα των πόλεων και θέτει σε κίνδυνο ευπαθείς ομάδες του πληθυσμού.
Οι μετρήσεις πραγματοποιήθηκαν κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού 2025, των δύο πιο θερμών μηνών του έτους (Αύγουστος–Σεπτέμβριος), με εξειδικευμένες συσκευές τοποθετημένες στην οροφή οχημάτων του Δήμου Λευκωσίας. Η στρατηγική αυτή που βασίζεται σε «ευκαιριακή» συλλογή δεδομένων κατά τη διάρκεια των καθημερινών διαδρομών των οχημάτων, επιτρέπει την καταγραφή εκατοντάδων χιλιάδων μετρήσεων χωρίς επιπλέον λειτουργικό κόστος για τον Δήμο και αποτελεί οδηγό καλής πρακτικής για άλλες πόλεις της Μεσογείου.
Εικόνα 1 · Η ερευνητική ομάδα του CYENS και συνεργάτες του Δήμου Λευκωσίας δίπλα στο δημοτικό όχημα όπου τοποθετήθηκαν οι συσκευές μέτρησης.
| “Δεν βλέπουμε πια την πόλη ως ένα σημείο στον χάρτη του καιρού. Τη βλέπουμε γειτονιά-γειτονιά, ώρα-ώρα — και η διαφορά είναι συγκλονιστική.” — Ερευνητική Ομάδα SuperWorld, CYENS Centre of Excellence |
Γιατί έχει σημασία
Η Μεσόγειος θερμαίνεται με ρυθμό περίπου 0,45 °C ανά δεκαετία κατά τους καλοκαιρινούς μήνες — σχεδόν διπλάσιο του παγκόσμιου μέσου όρου. Την ίδια στιγμή, οι πόλεις της περιοχής υπερθερμαίνονται ακόμη γρηγορότερα από την ύπαιθρο που τις περιβάλλει. Το αποτέλεσμα είναι μια «σιωπηρή κλιματική κρίση» που αυξάνει τη ζήτηση ενέργειας για ψύξη, εντείνει τη θερμική δυσφορία στους δρόμους και ανεβάζει δραματικά τους κινδύνους για την υγεία ιδίως για ηλικιωμένους, παιδιά, χαμηλά εισοδήματα και εργαζόμενους σε εξωτερικούς χώρους.
Μέχρι σήμερα σε πολλές πόλεις της Μεσογείου για την κλιματική προσαρμογή βασίζονταν σε αραιές μετρήσεις σταθερών μετεωρολογικών σταθμών ή σε δορυφορικές εικόνες επιφανειακής θερμοκρασίας που δεν αντανακλούν αυτό που πραγματικά νιώθει ο πεζός στον δρόμο. Το νέο σύστημα γεφυρώνει αυτό το κενό: παρέχει εκτίμηση της θερμοκρασίας του αέρα στο ύψος του ανθρώπου, σε ανάλυση γειτονιάς και ανά ώρα.
Καινοτόμα τεχνολογία στην υπηρεσία της πόλης
Η καινοτομία της μεθοδολογίας, που δημοσιεύεται σε επιστημονική μελέτη της ερευνητικής ομάδας, δεν είναι απλώς η χρήση ΤΝ. Είναι ο τρόπος με τον οποίο η ΤΝ «σέβεται» τη φυσική του φαινομένου. Το μοντέλο αποσυνθέτει τη διαφορά θερμοκρασίας πόλης-υπαίθρου σε δύο ανεξάρτητες, ερμηνεύσιμες συνιστώσες:
- UHI Δυναμικό (UHIp): το εγγενές «δυναμικό θέρμανσης» κάθε γειτονιάς, πόσο θερμή μπορεί να γίνει μια τοποθεσία λόγω των κτιρίων, των υλικών και του πρασίνου της.
- UHI Διαμόρφωση (UHIm): πόσο οι τρέχουσες καιρικές συνθήκες (άνεμος, υγρασία, ηλιακή ακτινοβολία, συσσώρευση θερμότητας των προηγούμενων 92 ωρών) ενεργοποιούν ή καταστέλλουν αυτό το δυναμικό.
Αυτός ο διαχωρισμός είναι κάτι παραπάνω από μια τεχνική λεπτομέρεια. Δίνει στους πολεοδόμους τη δυνατότητα να προσομοιώσουν παρεμβάσεις: τι θα συμβεί αν αυξηθεί το πράσινο σε μια συγκεκριμένη γειτονιά; Αν αντικατασταθεί η άσφαλτος με ψυχρά υλικά; Το μοντέλο απαντά ποσοτικά τα ερωτήματα αυτά στην κλίμακα γειτονιάς.
Νέα επιστημονικά ευρήματα για την κατανόηση και αντιμετώπιση των καυσώνων
Η μελέτη ανέδειξε κάτι που ανατρέπει την κοινή λογική: κατά τη διάρκεια του ακραίου καύσωνα της 9ης–11ης Αυγούστου 2025, όταν οι θερμοκρασίες ξεπέρασαν τους 42 °C, η διαφορά θερμοκρασίας μεταξύ της πόλης και της υπαίθρου σχεδόν εξαφανίστηκε. Ο λόγος; Η ύπαιθρος υπερθερμαίνεται εξίσου, καθώς όλο το τοπίο γίνεται ομοιόμορφα καυτό. Αυτό έχει σοβαρές συνέπειες για την υγεία: τα συστήματα έγκαιρης προειδοποίησης που βασίζονται μόνο σε διαφορές θερμοκρασίας ή σε κατώφλια πόλεων μπορεί να υποτιμήσουν την πραγματική επιβάρυνση στους ευάλωτους πολίτες.
| “Η υψηλότερη θερμική καταπόνηση δεν εμφανίζεται πάντα τις πιο θερμές μέρες. Εμφανίζεται σε μέτρια ζεστές ημέρες με άπνοια και πολυήμερη συσσώρευση θερμότητας. Αυτό αλλάζει τον τρόπο που πρέπει να σχεδιάζουμε τις προειδοποιήσεις για καύσωνες.” — Βασικό εύρημα της επιστημονικής δημοσίευσης της μελέτης [4] |
Η πόλη έχει «υπογραφή». Και αντιστρέφεται μέσα στη μέρα.
Το μοντέλο αποκάλυψε ένα συνεκτικό ημερήσιο μοτίβο με αιφνιδιαστικά χαρακτηριστικά:
- 07:00–10:00 (Πρωινή ψυχρή νησίδα): Η πόλη είναι ψυχρότερη από την ύπαιθρο έως και κατά 1,3 °C. Ο λόγος: τα κτίρια δεν έχουν προλάβει να ζεσταθούν και τα στενά αστικά «φαράγγια» των δρόμων παρέχουν σκίαση.
- 10:00–15:00 (Μετάβαση): Σταδιακή αντιστροφή. Η πόλη αρχίζει να «φορτίζει» θερμικά την ατμόσφαιρα γύρω της.
- 15:00–20:00 (Μέγιστη νησίδα): Η πόλη είναι έως και 3,1 °C θερμότερη από την ύπαιθρο. Οι άσφαλτοι και τα κτίρια αποδίδουν την αποθηκευμένη θερμότητα μέσα σε συνθήκες ελάχιστου αερισμού.
- 20:00–24:00 (Νυχτερινή νησίδα): Η υπερθέρμανση παραμένει. Έως 1,6 °C πάνω από την ύπαιθρο — και μάλιστα την ώρα που το σώμα χρειάζεται δροσιά για ποιοτικό ύπνο.
Χαρτογράφηση των περιοχών προτεραιότητας για παρεμβάσεις
Στο μοντέλο ΤΝ δεν δόθηκαν εκτεταμένα τοπογραφικά στοιχεία και χαρακτηριστικά της κάθε γειτονιάς, παρά μόνο οι μετρήσεις των αισθητήρων, το υψόμετρο και η ημερομηνία/ώρα των μετρήσεων. Παρόλα αυτά, τα μοτίβα που αποκάλυψε συμφωνούν σε αξιοσημείωτο βαθμό με τη φυσική της αστικής κλιματολογίας: γειτονιές με πυκνή δόμηση και χαμηλό πράσινο εμφανίζουν τα υψηλότερα δυναμικά θέρμανσης· περιοχές με ανοιχτή διάταξη ή υψηλότερο υψόμετρο συστηματικά δροσίζουν· οι ζώνες κοντά στον Πεδιαίο και σε πάρκα λειτουργούν ως «θερμικές αναπνοές» της πόλης.
Αντίθετα, η βιομηχανική περιοχή ΣΟΠΑΖ και τα κεντρικά, πυκνά δομημένα τμήματα της πόλης αποδεικνύονται «θερμοκοιτίδες» — ακριβώς εκεί όπου η φύτευση και οι παρεμβάσεις σκίασης μπορούν να έχουν τη μέγιστη επίδραση ανά ευρώ επένδυσης. Περισσότερες πληροφορίες και αποτελέσματα της έρευνας βρίσκονται εδώ [5].
Εικόνα 5 · Χαρτογράφηση του UHI δυναμικού (UHIp) στη Λευκωσία για Αύγουστο και Σεπτέμβριο 2025. Οι κόκκινες αποχρώσεις αντιπροσωπεύουν γειτονιές με υψηλή τάση θέρμανσης· οι μπλε αντιπροσωπεύουν περιοχές με εγγενή ψυχρή συμπεριφορά.
Επιστημονικά τεκμηριωμένα αποτελέσματα
Για να διασφαλιστεί η αξιοπιστία των προβλέψεων, οι ερευνητές σύγκριναν τις εκτιμήσεις του μοντέλου με μετρήσεις από έξι ανεξάρτητους ιδιωτικούς μετεωρολογικούς σταθμούς του δικτύου WunderMap [6] που λειτουργούν εντός της Λευκωσίας — περίπου 12.000 μετρήσεις ανά σταθμό. Ο μέσος απόλυτος σφάλματος κυμάνθηκε μεταξύ 0,25 °C και 1,09 °C, ένα εξαιρετικό αποτέλεσμα δεδομένης της μικροκλιματικής ετερογένειας της πόλης.
Από τα δεδομένα στην χάραξη πολιτικής
Τα αποτελέσματα του έργου CLIMAAX-NIC αξιοποιούνται ήδη από τον Δήμο Λευκωσίας για τον σχεδιασμό δράσεων αστικής ανθεκτικότητας, συμπεριλαμβανομένης της στρατηγικής φύτευσης δέντρων και της στενευμένης βελτίωσης του δημόσιου χώρου στις περιοχές με τη μεγαλύτερη ανάγκη.
Στην επόμενη, φάση του έργου προβλέπεται περαιτέρω συλλογή δεδομένων, με διευρυμένο δίκτυο οχημάτων και συστηματικό σχεδιασμό διαδρομών. Παράλληλα, μέσω δημοτικού ερωτηματολογίου θα ενσωματωθούν στη μελέτη οι εμπειρίες των πολιτών και οι ιδιωτικές πρωτοβουλίες μετριασμού του φαινομένου, δημιουργώντας μια ολοκληρωμένη εικόνα που θα καθοδηγήσει τον σχεδιασμό μιας πιο ανθεκτικής, βιώσιμης και συμπεριληπτικής Λευκωσίας.
| “Η κλιματική αλλαγή παύει να είναι αφηρημένη όταν μπορείς να δεις, σε πραγματικό χάρτη της γειτονιάς σου, ότι ο δρόμος σου είναι κατά 3 βαθμούς θερμότερος από το διπλανό πάρκο. Εκεί ξεκινά η πραγματική προσαρμογή.” — CLIMAAX–NIC |
Σχετικά με το έργο
| Το έργο CLIMAAX-NIC [] χρηματοδοτείται από την Ευρωπαϊκή Ένωση στο πλαίσιο της πρόσκλησης cascade funding του ερευνητικού προγράμματος CLIMAAX — Climate Ready Regions (Horizon Europe). Υλοποιείται από το Δήμο Λευκωσίας και την ερευνητική ομάδα SuperWorld του Κέντρου Αριστείας CYENS σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Κύπρου ( Ευχαριστίες στο Τμήμα Μετεωρολογίας της Κύπρου για τη διάθεση δεδομένων του σταθμού Αθαλάσσας, στο CYENS ThinkerMakerSpace για την κατασκευή του εξοπλισμού, καθώς και στα αρμόδια τμήματα του Δήμου Λευκωσίας που κατέστησαν δυνατή την τοποθέτηση των συσκευών στα δημοτικά οχήματα. |
