H ανατολική Λιβύη πέρασε σχεδόν επτά χρόνια καταγγέλλοντας το θαλάσσιο μνημόνιο που σύναψε η Τουρκία με τους αντιπάλους της στην Τρίπολη. Την περασμένη εβδομάδα, χρειάστηκε μόλις μία συνεδρίαση του νομοθετικού σώματος για να το αποδεχτεί, επισημαίνει το Al Jazeera.
Στις 20 Οκτωβρίου, η Βουλή των Αντιπροσώπων στη Βεγγάζη επικύρωσε τη συμφωνία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση καταδίκασε την ψηφοφορία, όπως έπραξαν επίσης η Ελλάδα, το Ισραήλ, η Αίγυπτος, το Μπαχρέιν και τα ΗΑΕ.
Ωστόσο, η επικύρωση αυτή δεν αποτελεί τόσο έναν τουρκικό θρίαμβο, όσο την τελευταία πράξη μιας διαδικασίας που ενορχηστρώθηκε από τον Σαντάμ Χαφτάρ, γιο του Χαλίφα Χαφτάρ — του στρατιωτικού διοικητή που ελέγχει την ανατολική Λιβύη. Ο απώτερος στόχος είναι η προεδρία της Λιβύης.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιχειρούν αυτή τη στιγμή να μεσολαβήσουν για μια συμφωνία διαμοιρασμού της εξουσίας μεταξύ της Τρίπολης και της Βεγγάζης. Η συμφωνία αυτή, την οποία προωθεί ο Μασάντ Μπούλος —ανώτερος σύμβουλος του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ (Donald Trump) για αραβικά και αφρικανικά ζητήματα—, θα μπορούσε να φέρει τον Σαντάμ στην προεδρία της Λιβύης.
Για να συμβεί αυτό, ωστόσο, χρειάζεται την υποστήριξη της Άγκυρας, η οποία, λόγω της επιρροής που ασκεί στη δυτική Λιβύη, διαθέτει καθοριστικό λόγο σε οποιαδήποτε τέτοια διευθέτηση. Επομένως, η επικύρωση της θαλάσσιας συμφωνίας αποσκοπεί στο να εξασφαλίσει την ευλογία της Τουρκίας.
Η πρώτη κίνηση του Σαντάμ στην πορεία του προς την προεδρία ήταν ένα «πραξικόπημα εκ των έσω»: δύο εβδομάδες πριν από την ψηφοφορία, η Βουλή των Αντιπροσώπων καθαίρεσε τον πρόεδρό της, Αγκίλα Σάλεχ, ο οποίος κατείχε τη θέση αυτή επί 12 χρόνια. Με τον τρόπο αυτό, απομακρύνθηκε τόσο ο βασικός σύμμαχος του Καΐρου στην ανατολική Λιβύη, όσο και το πιο επίμονο εμπόδιο στην επικύρωση του μνημονίου.
Ωστόσο, η απομάκρυνση του Σάλεχ δεν αφορούσε μόνο την Αίγυπτο· με μία κίνηση επιτεύχθηκε και ένας δεύτερος στόχος. Ως πρόεδρος της Βουλής και τυπικός ανώτατος διοικητής, ο Σάλεχ ενσάρκωνε τη νόμιμη εξουσία (de jure) από την οποία πηγάζει η διοίκηση του ίδιου του Χαλίφα Χαφτάρ. Επιπλέον, διαθέτοντας ισχυρά ερείσματα στη φυλή Ομπεϊντάτ, ήταν ένας από τους ελάχιστους ανθρώπους που θα μπορούσαν να περιπλέξουν —ή ακόμα και να λειτουργήσουν ως διαιτητές σε— οποιαδήποτε μεταβίβαση εξουσίας. Η απομάκρυνσή του άνοιξε τον δρόμο για τον Σαντάμ, ενόψει μιας μεταβίβασης εξουσίας που βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη παρασκηνιακά — μια διαδικασία που θα μπορούσε να επιταχυνθεί ανά πάσα στιγμή, δεδομένης της προχωρημένης ηλικίας του Χαλίφα. Ο διάδοχος του Σάλεχ, Αλ-Σαλχίν Αμπντουλνάμπι —επίσης από τη φυλή Ομπέιντι και πρώην επικεφαλής της επιτροπής φιλίας Λιβύης-Τουρκίας στη Βουλή των Αντιπροσώπων— είναι σε θέση να εκτονώσει τον κίνδυνο φυλετικών αντιδράσεων, στέλνοντας παράλληλα ένα σαφές μήνυμα για το ποια πλευρά καθοδηγεί πλέον το σώμα.
Το αν αυτός ο ελιγμός θα αποδώσει καρπούς, θα κριθεί στην Ουάσιγκτον. Ο Σαντάμ ποντάρει στην επιθυμία της κυβέρνησης Τραμπ για μια συμφωνία στη Λιβύη —μια επιθυμία που ενισχύεται από τις ενέργειες άσκησης πίεσης (βλέπε lobbying) εκ μέρους της Τουρκίας και των ΗΑΕ, καθώς και από την καλή προσωπική σχέση του Τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν με τον Τραμπ.
«Ελπίζει ότι θα μπορέσει να κάμψει τις αντιρρήσεις της Αθήνας και της Λευκωσίας, αλλά και τη δυσαρέσκεια του Ισραήλ, το οποίο βλέπει με ανησυχία τη διεύρυνση της τουρκικής επιρροής. Η εξέλιξη αυτή φέρνει σε ευθεία σύγκρουση το αμιγώς συναλλακτικό ένστικτο του Τραμπ με τη στρατηγική εταιρική σχέση που διατηρούν διαχρονικά οι ΗΠΑ με τον τριμερή άξονα Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ.
Η επίθεση κατά του Ισραήλ ενδέχεται μάλιστα να αποφέρει οφέλη στο εσωτερικό μέτωπο, επιτρέποντας στον Σαντάμ να εμφανιστεί ως πολέμιος του Ισραήλ, διαψεύδοντας παράλληλα τις φήμες περί ύπαρξης μυστικού διαύλου επικοινωνίας μαζί του.
Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη έχει περιθωριοποιηθεί σε σημείο σχεδόν πλήρους απαξίωσης: όταν, τον Ιούλιο του 2025, οι αρχές της Βεγγάζης έδιωξαν τον Ευρωπαίο Επίτροπο Μετανάστευσης και τρεις υπουργούς κρατών-μελών αμέσως μόλις έφτασαν εκεί, η αντίδραση των ευρωπαϊκών πρωτευουσών ήταν περισσότερο μια στάση δουλοπρέπειας παρά αποφασιστικότητας.
Λιγότερο από έναν χρόνο αργότερα, η Αθήνα υποδεχόταν τον Σαντάμ, ο οποίος απέφυγε επιδέξια να αναλάβει οποιαδήποτε δέσμευση για ένα εναλλακτικό θαλάσσιο μνημόνιο.
Αυτή η υποχωρητικότητα πηγάζει από την εμμονή της ΕΕ με το ζήτημα της μετανάστευσης —μια εσωστρεφής προσέγγιση που έχει περιορίσει την πολιτική της για τη Λιβύη στο να καταμετρά απλώς τα σκάφη που αναχωρούν από τις ανατολικές ακτές της χώρας με προορισμό την Κρήτη. Μια Ένωση που ικετεύει τον Σαντάμ να αστυνομεύει τα ίδια ακριβώς ύδατα που αποτελούν πλέον αντικείμενο διαμάχης, δεν είναι σε θέση να τον αναγκάσει να πληρώσει το τίμημα για την επαναχάραξη των θαλάσσιων ζωνών.
Το Άμπου Ντάμπι, από την πλευρά του, θεωρητικά έχει κάθε λόγο να «κάνει τα στραβά μάτια», καθώς επιθυμεί την επιτυχία του Σαντάμ. Κανένας από τους γιους του Χαλίφα δεν υπήρξε πιο πιστός στους Εμιρατιανούς· η εγκαθίδρυση του πιο έμπιστου συμμάχου τους στην κορυφή της λιβυκής κρατικής ιεραρχίας θα αποτελούσε το επιστέγασμα μιας δεκαετούς επένδυσης στο «σχέδιο Χαφτάρ».
Η Αίγυπτος παραμένει το πραγματικό ερωτηματικό: η δήλωση του Καΐρου εναντιώθηκε κυρίως στην καταπάτηση της αιγυπτιακής Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης από το μνημόνιο και διατυπώθηκε σχεδόν εξ ολοκλήρου με νομικούς όρους — γεγονός που ίσως υποδηλώνει ότι η χώρα διατηρεί ανοιχτές τις πολιτικές της επιλογές.
Το Κάιρο θα μπορούσε επίσης να αξιοποιήσει τον δίαυλο επικοινωνίας που διατηρεί με την Άγκυρα, προκειμένου να προωθήσει έναν εναλλακτικό διάδοχο του Χαφτάρ. Δεν θα χρειαζόταν να ψάξει πολύ για υποψήφιο: ο αδελφός του Σαντάμ, ο Χάλεντ —αρχηγός του επιτελείου των Λιβυκών Αραβικών Ενόπλων Δυνάμεων— διατηρεί πολύ στενότερους δεσμούς με το Κάιρο, ενώ τον Απρίλιο άσκησε δημόσια κριτική στην πρωτοβουλία των ΗΠΑ.
Αν συμβεί αυτό, στον Σαντάμ θα απομείνουν ελάχιστα διαπραγματευτικά χαρτιά, καθώς έχει ήδη εξαργυρώσει το πολυτιμότερο από αυτά με τους Τούρκους, ενώ το ισχυρότερο χαρτί που κρατά ακόμη στα χέρια του είναι ένα που το Άμπου Ντάμπι δεν θα του επέτρεπε ποτέ να παίξει.
Η διακοπή της υποστήριξης προς τις Δυνάμεις Ταχείας Υποστήριξης του Σουδάν θα κέρδιζε την εύνοια τόσο της Άγκυρας όσο και του Καΐρου —αμφότερες υποστηρίκτριες του σουδανικού στρατού—, αλλά μια τέτοια κίνηση θα έθετε σε κίνδυνο τη μοναδική σχέση την οποία δεν έχει την πολυτέλεια να χάσει.
Εγκλωβισμένος ανάμεσα σε έναν προστάτη στο Άμπου Ντάμπι, τον οποίο δεν τολμά να δυσαρεστήσει, και έναν εταίρο στην Άγκυρα, που έχει ήδη εισπράξει το αντάλλαγμά του, ο Σαντάμ ποντάρει στο ότι μπορεί να διατηρήσει και τους δύο με το μέρος του για αρκετό διάστημα, ώστε η Ουάσιγκτον να ολοκληρώσει τη συμφωνία. Το γεγονός ότι είναι διατεθειμένος να αναλάβει τέτοια ρίσκα ίσως μαρτυρά εξίσου την απόγνωσή του όσο και την οξυδέρκειά του, καθώς η εναλλακτική λύση απέναντι σε μια θεσμοθετημένη διαδοχή είναι μια διαδοχή που θα αμφισβητηθεί —ενδεχομένως και βίαια— από τα αδέλφια του ή από τις κοινωνικές και πολιτικές ομάδες που έχουν μείνει εκτός της νέας τάξης πραγμάτων.
Στη Λιβύη, η ιστορία διαθέτει μια ιδιαίτερα καυστική αίσθηση του χιούμορ. Το ναυτικό μνημόνιο ήταν το τίμημα που κατέβαλε η Τρίπολη για την τουρκική παρέμβαση, η οποία συνέβαλε στο να ανακοπεί η επίθεση του Χαλίφα Χάφταρ στις πύλες της πρωτεύουσας και να εξαναγκαστούν οι δυνάμεις και οι μισθοφόροι του σε άτακτη υποχώρηση το 2020. Εκεί όπου ο πατέρας προσπάθησε —αλλά απέτυχε— να καταλάβει την Τρίπολη, ο γιος ελπίζει τώρα να εισέλθει βαδίζοντας πάνω σε ένα κόκκινο χαλί, υφασμένο από το ίδιο ακριβώς έγγραφο που σφράγισε την ήττα του πατέρα του.
Αν τα καταφέρει, το εργαλείο που προκάλεσε την πιο ταπεινωτική οπισθοδρόμηση για τους Χάφταρ θα έχει μετατραπεί στον ακρογωνιαίο λίθο της δυναστείας τους. Αν, ωστόσο, η Ουάσιγκτον υπαναχωρήσει, αυτό το ίδιο έγγραφο ενδέχεται να αποτελέσει τον επιτάφιο για τις φιλοδοξίες του υιού.
