Η ήττα του Αλεξάνταρ Βούτσιτς αποκαλύπτει πώς μπορεί να ραγίσει ένα σύστημα μακροχρόνιας κυριαρχίας, όταν χάνει το ισχυρότερο πλεονέκτημά του: την πεποίθηση ότι δεν υπάρχει εναλλακτική.

Ο ίδιος αναγνώρισε τη νίκη της Φοιτητικής Λίστας, εκτιμώντας ότι καταλαμβάνει 135 έως 140 από τις 250 έδρες. Η τελική κατανομή εκκρεμεί, αλλά το πολιτικό αποτέλεσμα είναι σαφές: η παράταξη που κυριάρχησε επί 14 χρόνια καλείται να παραδώσει την κυβερνητική εξουσία.

Όταν η διαφθορά απέκτησε ανθρώπινο κόστος

Η αφετηρία ήταν η κατάρρευση του στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, την 1η Νοεμβρίου 2024, που στοίχισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους.

Η καταστροφή έδωσε συγκεκριμένο περιεχόμενο σε μια χρόνια καταγγελία. Η διαφθορά έπαψε να μοιάζει με αφηρημένη συζήτηση για συμβάσεις και διασυνδέσεις. Συνδέθηκε με το ερώτημα αν ένας πολίτης μπορεί να σταθεί κάτω από ένα πρόσφατα ανακαινισμένο δημόσιο κτίριο χωρίς να κινδυνεύει.

Η απαίτηση να αποδοθούν ευθύνες προσέφερε στους φοιτητές έναν κοινό τόπο, αρκετά σαφή ώστε να κινητοποιεί και αρκετά ευρύ ώστε να υπερβαίνει κομματικές ταυτότητες. Γονείς, αγρότες, καλλιτέχνες και επαγγελματίες μπορούσαν να συναντηθούν γύρω από την ίδια αξίωση: οι θεσμοί να κάνουν τη δουλειά τους.

Έτσι, μια κινητοποίηση που ξεκίνησε από τα πανεπιστήμια απέκτησε κοινωνικό βάθος που η παραδοσιακή αντιπολίτευση δυσκολευόταν να εξασφαλίσει.

Το πλεονέκτημα ενός κινήματος χωρίς μοναδικό αρχηγό

Η απουσία κεντρικού ηγέτη, που σε άλλες συνθήκες θα αποτελούσε αδυναμία, λειτούργησε προστατευτικά. Περιόριζε τη δυνατότητα της εξουσίας να προσωποποιήσει τη σύγκρουση, να απομονώσει έναν αντίπαλο ή να παρουσιάσει τη διαμαρτυρία ως προσωπική φιλοδοξία.

Οι συνελεύσεις και τα φοιτητικά δίκτυα πρόσφεραν έναν διαφορετικό τρόπο συμμετοχής. Οι αποφάσεις απαιτούσαν συζήτηση και συντονισμό, ενώ η κινητοποίηση μπορούσε να αναπαράγεται τοπικά, χωρίς να περιμένει διαρκώς οδηγίες από το Βελιγράδι.

Η κρίσιμη μεταβολή, όπως εξηγεί στο BBC η αναλύτρια Έλενα Ιβάνοφ, ήταν ότι η συναισθηματική δυναμική απέκτησε οργανωτική συνέχεια. Οι διαδηλωτές προετοιμάστηκαν και για την προστασία της εκλογικής διαδικασίας.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία: η αντοχή μιας κινητοποίησης μετριέται και στην ικανότητά της να καλύπτει τις λιγότερο θεαματικές ανάγκες μιας εκλογής — παρουσία, εκπαίδευση, επιτήρηση, καταγραφή.

REUTERS/Uros Arsic

Κέρδισαν την εμπιστοσύνη χωρίς να ζητήσουν τις έδρες

Η πιο ασυνήθιστη επιλογή ήταν η ίδια η σύνθεση του ψηφοδελτίου. Το κίνημα διεκδίκησε όλες τις κοινοβουλευτικές έδρες, χωρίς να συμπεριλάβει φοιτητές στους υποψηφίους του.

Στη θέση τους επέλεξε πρόσωπα με επαγγελματική και κοινωνική διαδρομή: πανεπιστημιακούς, επιστήμονες, καλλιτέχνες και προσωπικότητες όπως ο Ντέγιαν Μποντιρόγκα και ο πρώην διοικητής της κεντρικής τράπεζας Ντέγιαν Σόσκιτς.

Η επιλογή συνέδεσε την αξιοπιστία της διαμαρτυρίας με την προσδοκία διοικητικής επάρκειας. Έδωσε επίσης απάντηση στην εύλογη επιφύλαξη ψηφοφόρων που μπορεί να στήριζαν τους φοιτητές στους δρόμους, αλλά να δίσταζαν να τους αναθέσουν αμέσως τη διακυβέρνηση.

Δημιουργεί, όμως, και το πρώτο πρόβλημα της επόμενης ημέρας: ποιος θα καθορίζει τις προτεραιότητες και ποιος θα λογοδοτεί όταν οι αποφάσεις της κυβέρνησης συγκρούονται με τις προσδοκίες του κινήματος;

Η κάλπη αλλάζει την κυβέρνηση, οι μεταρρυθμίσεις το σύστημα

Το πρόγραμμα των έντεκα σημείων περιγράφει το εύρος της αποστολής: καταπολέμηση της διαφθοράς, έλεγχος παρανομιών στους μηχανισμούς ασφαλείας, απελευθέρωση της δημόσιας ενημέρωσης από πολιτικές παρεμβάσεις και τερματισμός των κομματικών διορισμών στις δημόσιες επιχειρήσεις.

Οι δεσμεύσεις αυτές αγγίζουν τους μηχανισμούς μέσω των οποίων αναπαράγεται η πολιτική ισχύς. Η εφαρμογή τους θα προκαλέσει αντιστάσεις και θα απαιτήσει τεκμηρίωση, διοικητική ικανότητα και σταθερές διαδικασίες.

Το ζητούμενο θα είναι η λογοδοσία να στηριχθεί σε αποδείξεις και ανεξάρτητους θεσμούς. Διαφορετικά, μια νέα πλειοψηφία κινδυνεύει να αναπαραγάγει την πρακτική που υποσχέθηκε να καταργήσει: την αντιμετώπιση του κράτους ως ιδιοκτησίας του νικητή.

Η δυσκολότερη μετάβαση

Η κοινή αντίθεση στον Βούτσιτς επέτρεψε σε διαφορετικές κοινωνικές δυνάμεις να συνυπάρξουν. Η διακυβέρνηση θα απαιτήσει συγκεκριμένες επιλογές για την οικονομία, τις δημόσιες δαπάνες και τις διεθνείς σχέσεις της χώρας.

Ούτε η εκλογική ήττα εξαφανίζει την επιρροή της απερχόμενης παράταξης. Ο Βούτσιτς έχει ήδη προαναγγείλει την αποτυχία των αντιπάλων του, επιχειρώντας να διατηρήσει τη συσπείρωση του στρατοπέδου του.

Η ουσιαστική δοκιμασία για τους φοιτητές αρχίζει επομένως μετά τους πανηγυρισμούς. Πρέπει να διατηρήσουν την αυτονομία τους, να ελέγχουν όσους εξέλεξαν και ταυτόχρονα να επιτρέψουν στους θεσμούς να λειτουργήσουν.

Έκαναν την πολιτική αλλαγή εφικτή. Τώρα καλούνται να αποδείξουν ότι μπορεί να γίνει και διαρκής.

Πηγή: Ναυτεμπορική, Νατάσα Στασινού • [email protected]