Έλενα Σάλμαν*
Τα πλαστικά αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητάς μας και συναντώνται σχεδόν παντού, από τις συσκευασίες τροφίμων και τα είδη οικιακής χρήσης, μέχρι τα ρούχα, τα οχήματα και τα οικοδομικά υλικά. Στο πλαίσιο του συστήματος κωδικών αναγνώρισης, τα πλαστικά ομαδοποιούνται σε επτά κατηγορίες για σκοπούς αναγνώρισης του τύπου του υλικού από το οποίο κατασκευάζονται, με κάθε κατηγορία να παρουσιάζει διαφορετικές ιδιότητες και χρήσεις. Μαζί με τα οφέλη που προσφέρουν, όμως, δημιουργούν και σημαντικές περιβαλλοντικές προκλήσεις. Μία από αυτές είναι τα μικροπλαστικά που είναι πολύ μικρά σωματίδια πλαστικού, τα οποία μπορεί να μην είναι ορατά με γυμνό μάτι, αλλά παραμένουν στο περιβάλλον για μεγάλο χρονικό διάστημα. Ως μικροπλαστικά χαρακτηρίζονται συνήθως τα πλαστικά σωματίδια με μέγεθος μικρότερο από 5 χιλιοστά. Ορισμένα παράγονται εξαρχής σε πολύ μικρό μέγεθος, ενώ άλλα δημιουργούνται σταδιακά όταν μεγαλύτερα πλαστικά αντικείμενα φθείρονται και διασπώνται σε μικρότερα κομμάτια.
Το ενδιαφέρον είναι ότι η παρουσία τους δεν συνδέεται μόνο με τα πλαστικά απορρίμματα που βλέπουμε στις παραλίες, στους δρόμους ή στην ύπαιθρο. Μικροπλαστικά μπορούν να απελευθερώνονται μέσα από καθημερινές δραστηριότητες που συχνά δεν συνδέουμε άμεσα με την πλαστική ρύπανση. Μία σημαντική πηγή είναι η φθορά των ελαστικών των οχημάτων. Καθώς ένα αυτοκίνητο κινείται, η συνεχής τριβή των ελαστικών με τον δρόμο προκαλεί φθορά και απελευθέρωση πολύ μικρών σωματιδίων. Αντίστοιχα, τα συνθετικά ρούχα μπορούν να απελευθερώνουν μικροσκοπικές ίνες κατά τη χρήση και το πλύσιμό τους. Χρώματα και επιστρώσεις αποτελούν επίσης σημαντική πηγή μικροπλαστικών, ενώ απώλειες μπορεί να προκύψουν και από τους μικρούς πλαστικούς κόκκους, γνωστούς ως «pellets», που χρησιμοποιούνται ως πρώτη ύλη για την παραγωγή πλαστικών προϊόντων.
Σύμφωνα με στοιχεία του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, μεταξύ των σημαντικότερων πηγών ακούσιας απελευθέρωσης μικροπλαστικών στην Ευρωπαϊκή Ένωση περιλαμβάνονται τα χρώματα, τα ελαστικά, τα πλαστικά pellets και τα συνθετικά υφάσματα. Το βασικό πρόβλημα με τα μικροπλαστικά είναι ότι δεν εξαφανίζονται εύκολα. Μπορούν να παραμείνουν στο περιβάλλον για μεγάλο χρονικό διάστημα και λόγω του πολύ μικρού μεγέθους τους, είναι δύσκολο να απομακρυνθούν αφού απελευθερωθούν. Μέσω του αέρα, των νερών της βροχής και των αποχετευτικών συστημάτων μπορούν να μεταφερθούν σε ποτάμια, θάλασσες και εδάφη. Έτσι, η πλαστική ρύπανση δεν περιορίζεται πλέον μόνο στα πλαστικά αντικείμενα που μπορούμε να δούμε. Ένα μέρος της αποτελείται από μικροσκοπικά σωματίδια που κυκλοφορούν στο περιβάλλον χωρίς να τα αντιλαμβανόμαστε.
Η αντιμετώπιση της ρύπανσης από μικροπλαστικά αποτελεί πλέον σημαντικό μέρος της ευρωπαϊκής περιβαλλοντικής πολιτικής. Στόχος της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι η μείωση των απελευθερώσεων μικροπλαστικών στο περιβάλλον κατά 30% έως το 2030. Στο πλαίσιο αυτό, ο Κανονισμός (ΕΕ) 2023/2055, στο πλαίσιο του REACH, θέτει περιορισμούς στα μικροπλαστικά που προστίθενται σκόπιμα σε διάφορα προϊόντα, όπως καλλυντικά και απορρυπαντικά, προβλέποντας διαφορετικές μεταβατικές περιόδους ανάλογα με την κατηγορία προϊόντος. Παράλληλα, ο πιο πρόσφατος Κανονισμός (ΕΕ) 2025/2365 θεσπίζει υποχρεώσεις για την πρόληψη των απωλειών πλαστικών pellets σε όλα τα στάδια της αλυσίδας εφοδιασμού, με τις κύριες υποχρεώσεις του να εφαρμόζονται από τον Δεκέμβριο του 2027. Σύμφωνα με τις τελευταίες εκτιμήσεις του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Περιβάλλοντος, οι απελευθερώσεις μικροπλαστικών στην ΕΕ παρουσίασαν αύξηση περίπου 7–9% μεταξύ 2016 και 2022, αν και οι εκτιμήσεις αυτές χαρακτηρίζονται από σημαντικό βαθμό αβεβαιότητας. Με βάση τα διαθέσιμα στοιχεία, η ΕΕ δεν βρίσκεται επί του παρόντος σε τροχιά επίτευξης του στόχου μείωσης κατά 30% έως το 2030.
Η αντιμετώπιση των μικροπλαστικών απαιτεί μέτρα σε όλο τον κύκλο ζωής των προϊόντων, από τον σχεδιασμό και την παραγωγή έως τη χρήση και τη διαχείριση των αποβλήτων. Παράλληλα, μικρές αλλαγές στις καθημερινές μας συνήθειες μπορούν να συμβάλουν στον περιορισμό της πλαστικής ρύπανσης. Η μεγαλύτερη διάρκεια ζωής των προϊόντων, η αποφυγή περιττής κατανάλωσης και η υπεύθυνη χρήση και διαχείριση των πλαστικών αποτελούν βήματα προς αυτή την κατεύθυνση. Αντίστοιχα, η σωστή συντήρηση των οχημάτων και των ελαστικών μπορεί να συμβάλει στον περιορισμό της φθοράς τους.
Τα μικροπλαστικά μπορεί να είναι μικρά σε μέγεθος, όμως το περιβαλλοντικό τους αποτύπωμα είναι σημαντικό. Η πρόληψη της δημιουργίας και της απελευθέρωσης τους, σε συνδυασμό με αποτελεσματικά μέτρα σε ευρωπαϊκό και εθνικό επίπεδο, είναι καθοριστικής σημασίας για τη σταδιακή μείωση αυτής της «αόρατης» μορφής πλαστικής ρύπανσης.
Πηγές:
https://environment.ec.europa.eu/topics/plastics/microplastics_en?prefLang=el&etrans=el
https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2025/2365/oj/eng
https://www.eea.europa.eu/en/european-zero-pollution-dashboards/indicators/microplastic-releases-to-the-environment
*Χημικός Μηχανικός, ideopsis Ltd
