Ανδρέας Πουλλικκάς*
Η ενέργεια έχει περάσει τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Αυτό είναι θετικό, διότι αφορά άμεσα κάθε νοικοκυριό, κάθε επιχείρηση και συνολικά την οικονομία. Ωστόσο, κυρίως μέσα από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ένα σύνθετο ζήτημα έχει εκλαϊκευθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να παρουσιάζεται ως κάτι απλό. Μια τιμή στον λογαριασμό του ηλεκτρισμού, μια νέα μονάδα παραγωγής ή μια μεμονωμένη τεχνολογία που υποτίθεται ότι μπορεί να επιλύσει όλα τα προβλήματα.
Ο ημερήσιος τύπος και οι επαγγελματίες δημοσιογράφοι επιτελούν ουσιώδη ρόλο στην ενημέρωση των πολιτών, αναδεικνύοντας τις κοινωνικές και οικονομικές επιπτώσεις των ενεργειακών αποφάσεων. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην ενημέρωση ή στην κριτική. Εντοπίζεται κυρίως στον τρόπο με τον οποίο αποσπασματικές πληροφορίες, τίτλοι ή δηλώσεις αναπαράγονται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χωρίς το αναγκαίο τεχνικό, θεσμικό και χρονικό πλαίσιο. Έτσι δημιουργείται πολλές φορές μια εικόνα που παραβλέπει την πραγματική πολυπλοκότητα του ενεργειακού συστήματος και τις δεσμεύσεις που απορρέουν από την εναρμονισμένη νομοθεσία και τις ευρωπαϊκές υποχρεώσεις της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Η ενέργεια δεν είναι μόνο ηλεκτρισμός. Περιλαμβάνει τις μεταφορές, τη θέρμανση και την ψύξη των κτιρίων, τη βιομηχανία, την ενεργειακή απόδοση, τα υγρά και αέρια καύσιμα, τις ανανεώσιμες πηγές, την αποθήκευση, τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις, την αξιοποίηση των υδρογονανθράκων και, μακροπρόθεσμα, την ανάπτυξη της οικονομίας του υδρογόνου. Οι τομείς αυτοί αλληλεπιδρούν και δεν μπορούν να σχεδιάζονται ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο.
Ο ηλεκτρισμός αποτελεί ασφαλώς βασικό πυλώνα της ενεργειακής μετάβασης. Η Κύπρος χρειάζεται ένα αξιόπιστο σύστημα που να συνδυάζει συμβατική παραγωγή για επάρκεια και εφεδρεία, ανανεώσιμες πηγές για απανθρακοποίηση, αποθήκευση για καλύτερη αξιοποίηση της καθαρής ενέργειας, ηλεκτρικές διασυνδέσεις για ευελιξία και διαχείριση της ζήτησης για περιορισμό των αιχμών. Δεν υπάρχει μία τεχνολογία που να μπορεί από μόνη της να εγγυηθεί ταυτόχρονα ασφάλεια εφοδιασμού, χαμηλό κόστος και μείωση των εκπομπών σε ένα μικρό και προς το παρόν ηλεκτρικά απομονωμένο νησιωτικό σύστημα.
Η συζήτηση, όμως, δεν μπορεί να σταματά στον ηλεκτρισμό. Στις μεταφορές απαιτείται σταδιακή μείωση της εξάρτησης από τα εισαγόμενα πετρελαϊκά προϊόντα, ανάπτυξη της ηλεκτροκίνησης, ενίσχυση των δημόσιων μεταφορών και αξιοποίηση εναλλακτικών καυσίμων όπως το υδρογόνο. Η μετάβαση στις μεταφορές πρέπει να συνδέεται με τον σχεδιασμό του ηλεκτρικού συστήματος, τις υποδομές φόρτισης και τη δυνατότητα μελλοντικής αμφίδρομης ροής ενέργειας μεταξύ ηλεκτρικών οχημάτων και δικτύου.
Ανάλογη σημασία έχει η θέρμανση και η ψύξη. Στις κυπριακές συνθήκες, η αυξανόμενη ζήτηση για ψύξη επηρεάζει άμεσα τις αιχμές του ηλεκτρικού συστήματος. Η ενεργειακή αναβάθμιση των κτιρίων, η σωστή θερμομόνωση, οι αποδοτικές αντλίες θερμότητας, τα ηλιακά θερμικά συστήματα και η έξυπνη διαχείριση της κατανάλωσης δεν είναι δευτερεύοντα ζητήματα. Αποτελούν βασικά εργαλεία για τον περιορισμό του κόστους και της ανάγκης κατασκευής πρόσθετης παραγωγικής και δικτυακής υποδομής.
Η αξιοποίηση των υδρογονανθράκων της κυπριακής αποκλειστικής οικονομικής ζώνης πρέπει επίσης να ενταχθεί στο ίδιο μακροπρόθεσμο πλαίσιο. Δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ούτε ως λύση για κάθε ενεργειακό πρόβλημα ούτε ως ζήτημα αποκομμένο από την ευρωπαϊκή πορεία προς την κλιματική ουδετερότητα. Χρειάζεται αξιολόγηση των διαθέσιμων επιλογών με τεχνικά, οικονομικά, περιβαλλοντικά και γεωπολιτικά κριτήρια, καθώς και εξέταση του δυνητικού ρόλου του φυσικού αερίου ως μεταβατικού καυσίμου και πρώτης ύλης για παραγωγή υδρογόνου χαμηλών εκπομπών, όπου αυτό μπορεί να αποδειχθεί βιώσιμο.
Στο επίκεντρο όλων αυτών βρίσκεται η εναρμονισμένη νομοθεσία. Ως κράτος-μέλος της ΕΕ, η Κύπρος λειτουργεί εντός ενός κοινού πλαισίου για την αγορά ηλεκτρισμού, την προώθηση των ανανεώσιμων πηγών, την ενεργειακή απόδοση, τη μείωση των εκπομπών, την προστασία των καταναλωτών και την επίτευξη της κλιματικής ουδετερότητας. Το πλαίσιο αυτό δεν είναι μια θεωρητική αναφορά ούτε μια προαιρετική πολιτική κατεύθυνση. Δημιουργεί συγκεκριμένες εθνικές υποχρεώσεις, οι οποίες πρέπει να ενσωματώνονται στον σχεδιασμό των υποδομών, στη λειτουργία των αγορών και στις επενδυτικές αποφάσεις.
Όταν αυτή η διάσταση απουσιάζει από τη συζήτηση, καλλιεργείται στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης η εντύπωση ότι κάθε ενεργειακή απόφαση αποτελεί μια αυθαίρετη επιλογή της εκάστοτε κυβέρνησης ή μιας μεμονωμένης αρχής. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη. Κάθε απόφαση πρέπει να αξιολογείται σε σχέση με το ευρωπαϊκό δίκαιο, τις δεσμεύσεις της χώρας μας, την ασφάλεια εφοδιασμού, το συνολικό κόστος σε βάθος χρόνου και τις επιπτώσεις της στο περιβάλλον, στην οικονομία και στην κοινωνία. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αποφάσεις δεν πρέπει να κρίνονται. Σημαίνει ότι πρέπει να κρίνονται με πλήρη στοιχεία, συγκρίσιμα σενάρια και καθαρή παρουσίαση των εναλλακτικών επιλογών.
Η πραγματική πρόκληση δεν είναι να βρεθεί η πιο ελκυστική φράση ή η υπόσχεση με τη μεγαλύτερη απήχηση. Είναι να αποφασίσουμε ποιο ενεργειακό σύστημα θέλουμε για την Κύπρο του 2030, του 2040 και του 2050 και, κυρίως, πώς θα φθάσουμε σε αυτό. Οι ενεργειακές επενδύσεις απαιτούν μεγάλα κεφάλαια, πολυετή αδειοδότηση και λειτουργία που εκτείνεται σε αρκετές δεκαετίες. Γι’ αυτό η ενέργεια δεν μπορεί να αποτελεί πεδίο προεκλογικής απλοποίησης. Οι αποφάσεις για μονάδες παραγωγής, δίκτυα, αποθήκευση, διασυνδέσεις, μεταφορές, κτίρια, υδρογονάνθρακες και υδρογόνο θα επηρεάζουν τη χώρα για πολύ περισσότερο από τη διάρκεια μιας κυβερνητικής ή κοινοβουλευτικής θητείας. Η απουσία συνέχειας αυξάνει το κόστος, δημιουργεί επενδυτική αβεβαιότητα και καθυστερεί την υλοποίηση κρίσιμων υποδομών.
Χρειαζόμαστε, επομένως, μια ολοκληρωμένη εθνική ενεργειακή στρατηγική με σαφή ορόσημα, μετρήσιμους δείκτες και τακτική αξιολόγηση. Χρειαζόμαστε επίσης ευρείες διακομματικές συμφωνίες για τις βασικές κατευθύνσεις, ώστε οι μακροπρόθεσμες επιλογές να μην ανατρέπονται σε κάθε εκλογικό κύκλο. Η ανάγκη πολιτικής συνέχειας μέσω διακομματικών συμφωνιών έχει επισημανθεί αρκετές φορές ως βασική προϋπόθεση για τα δίκτυα, την αποθήκευση, τις ανανεώσιμες πηγές, τις διασυνδέσεις και τον συνολικό μετασχηματισμό του ενεργειακού μας συστήματος.
Αυτό δεν μεταφράζεται σε λιγότερη ενημέρωση ή λιγότερο δημόσιο διάλογο. Το αντίθετο. Χρειαζόμαστε περισσότερη ενημέρωση, περισσότερη διαφάνεια και περισσότερη τεκμηριωμένη κριτική. Η τεκμηριωμένη κριτική απαιτεί χρόνο, πλαίσιο και πρόσβαση στα στοιχεία, και αυτά εξασφαλίζονται μέσα από την αρθρογραφία, την έρευνα και τη δημόσια διαβούλευση. Χρειαζόμαστε επίσης μια δημόσια συζήτηση που να μην εγκλωβίζεται στην ταχύτητα, την πόλωση και την αποσπασματικότητα των μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Η ενέργεια αφορά την καθημερινότητα των πολιτών, αλλά σχεδιάζεται σε βάθος δεκαετιών. Η Κύπρος μπορεί να αποκτήσει ένα ασφαλές, ανταγωνιστικό και περιβαλλοντικά βιώσιμο ενεργειακό σύστημα, εφόσον οι αποφάσεις της στηριχθούν στη γνώση, στην τεχνική τεκμηρίωση, στην εναρμονισμένη νομοθεσία και σε σταθερές διακομματικές συμφωνίες. Η σοβαρότητα του θέματος επιβάλλει να βλέπουμε πέρα από την επόμενη ανάρτηση και πέρα από την επόμενη κάλπη.
*Καθηγητής Ενεργειακών Συστημάτων
Αντιπρύτανης, Frederick University
