Για τη Χεζμπολάχ, τη σιιτική πολιτοφυλακή που κυριάρχησε στον Λίβανο επί τέσσερις δεκαετίες, ο Σεπτέμβριος του 2024 έμοιαζε με ιστορικό ναδίρ. Εκείνον τον μήνα διασώστες ανέσυραν τη σορό του Χασάν Νασράλα από 27 μέτρα ερειπίων στα νότια προάστια της Βηρυτού.
Παραμένει ασαφές αν σκοτώθηκε από το ωστικό κύμα ισραηλινών πληγμάτων ή αν –όπως υποστηρίζουν Λιβανέζοι και Ιρανοί αξιωματούχοι– πέθανε από ασφυξία στο υπόγειο καταφύγιό του. Σε κάθε περίπτωση, ο θάνατός του αποκάλυψε τη βαθιά ευθραυστότητα του κινήματος, όπως επισημαίνει ο Economist.
Η αδυναμία αυτή έγινε ακόμη πιο εμφανής τις τελευταίες εβδομάδες, καθώς η αναταραχή στο Ιράν – τον βασικό προστάτη της Χεζμπολάχ – και η αιματηρή καταστολή της από το καθεστώς έφεραν στο φως και τις δικές του ρωγμές.
Ως το ισχυρότερο «εξωτερικό» εργαλείο της Τεχεράνης για την αποτροπή του Ισραήλ και την προβολή ισχύος πέρα από τα σύνορα της θεοκρατίας, η οργάνωση βρίσκεται υπό πρωτοφανή πίεση. Στρατιωτικά και οικονομικά έχει αποδυναμωθεί. Το πραγματικό της στήριγμα πια δεν είναι η σύγκρουση με το Ισραήλ, αλλά η ικανότητά της να κυριαρχεί στην πολιτική σκηνή του Λιβάνου, παρατηρεί το βρετανικό περιοδικό και εξηγεί τις συνθήκες υπό τις οποίες λειτουργεί η άλλοτε «ατρόμητη» πολιτοφυλακή.
Το στέρεμα του χρήματος
Ας ξεκινήσουμε από τον οικονομικό «σφιγκτήρα». Οι πηγές ρευστότητας της Χεζμπολάχ έχουν περιοριστεί απότομα. Η απαγωγή του Νικολάς Μαδούρο στη Βενεζουέλα διέκοψε ένα προσοδοφόρο πλέγμα εσόδων από οργανωμένο έγκλημα και ναρκωτικά που επί χρόνια ωφελούσε την οργάνωση.
Επί Μαδούρο, το Καράκας είχε μετατραπεί σε κόμβο παράνομων ιρανικών εξαγωγών πετρελαίου, σε πέρασμα κολομβιανής κοκαΐνης και σε καταφύγιο για ξέπλυμα χρήματος. Ο ίδιος εγγυόταν προσωπικά αυτές τις διευθετήσεις· το 2022, μάλιστα, Ιράν και Βενεζουέλα υπέγραψαν 20ετή συμφωνία συνεργασίας. Μετά την απομάκρυνσή του, οι ΗΠΑ έσφιξαν τον κλοιό. Άνθρωποι που συναλλάσσονται τακτικά με τη Χεζμπολάχ λένε πως αυτή η στρόφιγγα έχει κλείσει.
Πίεση ασκείται και αλλού. Τα ισραηλινά πλήγματα συνεχίζονται. Η οργάνωση έχασε τον έλεγχο του αεροδρομίου της Βηρυτού, άλλοτε κρίσιμου για τη μετακίνηση ανθρώπων, όπλων και χρημάτων μεταξύ Λιβάνου και Ιράν. Η πτώση του Μπασάρ αλ-Άσαντ στη Συρία το 2024 διέκοψε επιπλέον διαδρομές που επέτρεπαν στη Χεζμπολάχ να ανανεώνει αθόρυβα και φθηνά το οπλοστάσιό της.
Κούφια ηγεσία, ραγισμένη πολιτική ασπίδα
Η ηγεσία έχει αποδεκατιστεί. Παρά την εκεχειρία με το Ισραήλ, οι στοχευμένες δολοφονίες συνεχίστηκαν. Τον Νοέμβριο σκοτώθηκε στη Βηρυτό ο Χάιθαμ Ταμπταμπάι, υπεύθυνος για τον επανεξοπλισμό. Όσοι απέμειναν είναι ηλικιωμένοι, με προβλήματα υγείας και κρυμμένοι. Αποφεύγουν συναντήσεις, φοβούμενοι ότι κάθε συγκέντρωση θα προκαλέσει ισραηλινό πλήγμα.
Η απάντηση του Ιράν στις απώλειες –και στις δικές του αδυναμίες– ήταν να σφίξει τον έλεγχο. Οι Φρουροί της Ισλαμικής Επανάστασης, επί χρόνια ενσωματωμένοι στις στρατιωτικές δομές της οργάνωσης, ασκούν πλέον άμεση εξουσία. Όση αυτονομία είχε η Χεζμπολάχ χάθηκε μαζί με τον χαμό του Νασράλα. Οι αποφάσεις για όπλα, στρατηγική και κλιμάκωση έρχονται από την Τεχεράνη.
Αυτό συμβαίνει την ώρα που η δυσαρέσκεια στον Λίβανο αυξάνεται, ακόμη και μεταξύ των σιιτών – της βάσης της. Στον νότο, όπου κάποτε καυχιόταν ότι ανοικοδομούσε ταχύτερα από το κράτος, ελάχιστα έχουν αποκατασταθεί μετά τον πόλεμο του 2024. Χωριά παραμένουν ερείπια. Μια χριστιανή από παραμεθόρια κωμόπολη έλαβε πρόσφατα επιταγή από τη Χεζμπολάχ. Η επιταγή «έσκασε» όταν επιχείρησε να την εξαργυρώσει στην al-Qard al-Hassan, τον πυρήνα του τραπεζικού της δικτύου.
Το Ιράν εξακολουθεί να πληρώνει μισθούς μαχητών, λένε σιίτες επιχειρηματίες και αναλυτές. Δεν είναι όμως πια πρόθυμο –ή ικανό– να χρηματοδοτήσει ανοικοδόμηση ή κοινωνικές παροχές. Προτεραιότητα είναι η δυνατότητα απειλής κατά του Ισραήλ, όχι η αποκατάσταση του νότιου Λιβάνου. Η απόκλιση αυτή οξύνει τις εντάσεις. «Οι Λιβανέζοι δεν ενδιαφέρονται να απελευθερώσουν την Παλαιστίνη», λέει σιίτης επιχειρηματίας. «Ας το κάνουν οι Ιρανοί».
Προσαρμογή αντί για σύγκρουση
Κι όμως, παρά τις αδυναμίες, η Χεζμπολάχ παραμένει ισχυρή στο εσωτερικό και προσαρμόζεται, προειδοποιεί ο Economist. Επιστρέφει στις μεθόδους με τις οποίες πρωτοέχτισε ισχύ: αποκεντρωμένα κελιά, σήραγγες, λαθρεμπόριο, ανταρτοπόλεμο. Υπηρεσίες πληροφοριών λένε ότι μελετά προσεκτικά την εμπειρία της Χαμάς στη Γάζα.
Νότια του Λιτάνι έχει σε μεγάλο βαθμό αποσυρθεί, επιτρέποντας στον λιβανικό στρατό να αναπτύξει χιλιάδες στρατιώτες στα σύνορα με το Ισραήλ. Αλλού, όμως, εδραιώνεται. Από τα τέλη του 2025 ανακτά όπλα που είχαν εγκαταλειφθεί στη Συρία. Παλιά μονοπάτια λαθρεμπορίου ξαναζωντανεύουν. Ένα δίκτυο σηράγγων στην κοιλάδα Μπεκάα αποκτά νέα σημασία.
Η πολιτική της δύναμη σήμερα πηγάζει από την ασάφεια: ούτε πλήρης αποστράτευση, ούτε ανοιχτή σύγκρουση με το κράτος. Η θολούρα τη βολεύει. Μια ευθεία αντιπαράθεση με τις ένοπλες δυνάμεις θα επιτάχυνε την παρακμή της. Κάποιοι αξιωματικοί μπορεί να έχουν δεσμούς, αλλά σε αληθινή κρίση θα επέλεγαν τον θεσμό που προσφέρει μονιμότητα και νομιμοποίηση, λέει απόστρατος στρατηγός. Οι απειλές της είναι ρητορικές, όχι επιχειρησιακές.
Δύσκολα αποστρατεύεται χωρίς να χάσει τον λόγο ύπαρξής της. «Όπως η καρδιά στον άνθρωπο», λέει ο σιίτης ακτιβιστής Άλι αλ-Αμίν, «τα όπλα είναι η καρδιά της Χεζμπολάχ». Ως «κανονικό» κόμμα θα έχανε την αξίωση της εξαίρεσης. Δεν θα αποστρατευτεί όσο επιβιώνει το καθεστώς στο Ιράν, εκτιμά η ειδικός Λίνα Χατίμπ. Όπως το θέτει σιίτης παρατηρητής στη Βηρυτό: «Για αυτούς, το Ιράν είναι Θεός – και ο Θεός δεν πεθαίνει». Όμως, με τις αναταράξεις στην Τεχεράνη, το μέλλον της πολιτοφυλακής μοιάζει πιο αβέβαιο από ποτέ.
