Δρ. Ανδρούλλα Ελευθερίου*
Η πρόσφατη έγκριση της Εθνικής Στρατηγικής για το Αίμα από το Υπουργικό Συμβούλιο της Κυπριακής Δημοκρατίας συνιστά μια κομβική τομή και ανταποκρίνεται σε ένα διαχρονικό αίτημα των ασθενών και της υγειονομικής κοινότητας, το οποίο λαμβάνει πλέον τη δέουσα θεσμική υπόσταση. Η πολιτεία αναγνωρίζει εν τοις πράγμασι τη βαρύνουσα σημασία του πολυτιμότερου ανθρώπινου αγαθού, θέτοντας τις βάσεις για έναν συνολικό μετασχηματισμό της διαχείρισής του στη χώρα μας.
Η Στρατηγική αυτή εκπονήθηκε με γνώμονα τις μεταβαλλόμενες και ολοένα πιο σύνθετες ανάγκες του πληθυσμού μας. Οι πρακτικές της εθελοντικής, μη αμειβόμενης αιμοδοσίας έχουν φέρει την Κύπρο στις πρώτες θέσεις της Ευρώπης και παγκοσμίως ως προς τη συλλογή αίματος ανά κάτοικο. Υψηλή, ωστόσο, είναι και η χρήση του αίματος. Το 2023 στην Κύπρο μεταγγίστηκαν 100 μονάδες αίματος και συστατικών του ανά 1.000 κατοίκους (με 36% περίπου να αξιοποιείται για τη μετάγγιση των ατόμων με θαλασσαιμία) , έναντι διάμεσης τιμής 38,6 στις ευρωπαϊκές χώρες που υπέβαλαν σχετικά στοιχεία.[1] Παρά τη μεγάλη προσφορά των αιμοδοτών, οι ελλείψεις επανέρχονται και ορισμένες φορές είναι σοβαρές.
Σε ό,τι αφορά την ασφάλεια του αίματος, η Κύπρος εφαρμόζει εδώ και χρόνια πρακτικές που μειώνουν τους κινδύνους των μεταγγίσεων, όπως η καθολική λευκαφαίρεση και ο συστηματικός μοριακός έλεγχος των μονάδων αίματος. Στη βελτίωση των ελέγχων συμβάλλει και η επιστημονική καθοδήγηση του ECDC και του EDQM, την οποία αξιοποιούν το Κέντρο Αίματος και οι νοσοκομειακές τράπεζες αίματος. Με τη συνεπή εφαρμογή και βελτίωση αυτών, και άλλων σχετικών πρακτικών και πολιτικών, ο υπολειπόμενος κίνδυνος μετάδοσης λοιμώξεων μέσω μετάγγισης στην χώρα μας είναι σήμερα εξαιρετικά χαμηλός, επίδοση που, σύμφωνα με τα μέχρι σήμερα στοιχεία του Κέντρου Αίματος του Υπουργείου Υγείας, ξεχωρίζει σε ευρωπαϊκό και παγκόσμιο επίπεδο.
Η ίδια συνέπεια χρειάζεται, όμως, και στη διαχείριση των αποθεμάτων. Η Στρατηγική δίνει στις υπηρεσίες ένα δομημένο πλαίσιο για να προβλέπουν τις ανάγκες, να συντονίζουν τη διάθεση του αίματος, να το χρησιμοποιούν ορθολογικά και να ενισχύουν την επιτήρηση των μεταγγίσεων. Καταγράφει τις πρακτικές που έχουν αποδώσει, εντοπίζει εκείνες που χρειάζονται ενίσχυση και προβλέπει νέες πολιτικές και μέτρα για την κάλυψη των κενών. Στόχος είναι να ενισχυθούν ακόμη περισσότερο η ασφάλεια και η επάρκεια του αίματος και των παραγώγων του στην Κύπρο.
Η ανάγκη για ενιαία οργάνωση των υπηρεσιών αίματος τεκμηριώθηκε σε πρόταση που καταρτίστηκε με πρωτοβουλία υπό τη διαρκή εποπτεία του Υπουργού Υγείας, κ. Νεόφυτου Χαραλαμπίδη, ο οποίος και έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον καθόλη τη διάρκεια των εργασιών για την ολοκλήρωση της Στρατηγικής. Στόχος του σχεδιασμού είναι η εναρμόνιση των διαδικασιών με τα κοινά πρότυπα ποιότητας και ασφάλειας που θέτει ο νέος ευρωπαϊκός Κανονισμός για τις ουσίες ανθρώπινης προέλευσης (SoHO), με γνώμονα τις συνθήκες στις οποίες καλούνται να τα εφαρμόσουν οι υπηρεσίες αίματος στην Κύπρο.
Πράγματι, η τήρηση αυτών των προτύπων πρέπει να συμβαδίζει με τη διατήρηση επαρκών αποθεμάτων, σε συνθήκες που αλλάζουν άλλοτε σταδιακά και άλλοτε απότομα. Η γήρανση του γενικού πληθυσμού και των ασθενών που εξαρτώνται από τακτικές μεταγγίσεις μεταβάλλει την ισορροπία ανάμεσα στην προσφορά αίματος και στις ανάγκες μετάγγισης. Επίσης, σε ορισμένες σοβαρές παθήσεις, τα σύγχρονα θεραπευτικά πρωτόκολλα απαιτούν πιο εκτεταμένη και εξειδικευμένη αιμοθεραπεία. Τα αποθέματα, όμως, μπορούν να πιεστούν και αιφνιδιαστικά από μια υγειονομική κρίση, όπως υπήρξε για παράδειγμα η πανδημία της COVID-19, μια γεωπολιτική αναταραχή ή άλλες έκτακτες συνθήκες.
Ως απάντηση σε αυτές ακριβώς τις σύνθετες απαιτήσεις, η νέα Στρατηγική συνιστά ένα πολυδύναμο εργαλείο δημόσιας υγείας. Από τη μία, θέτει τις βάσεις για τη διασφάλιση της ποιότητας και της ασφάλειας σε κάθε στάδιο της αλυσίδας αιμοδοσίας. Από την άλλη, λειτουργεί ως καταλύτης εκσυγχρονισμού, εισάγοντας νέες τεχνολογίες και κεντρικά ψηφιακά συστήματα που μπορούν να αναβαθμίσουν ουσιαστικά τις παρεχόμενες υπηρεσίες. Ταυτόχρονα, ενισχύει τον εθελοντικό ιστό και θωρακίζει τις πλέον ευάλωτες ομάδες ασθενών, με χαρακτηριστικότερο, ίσως, παράδειγμα τα άτομα με θαλασσαιμία, των οποίων η ποιότητα ζωής και η επιβίωση εξαρτώνται από την απρόσκοπτη πρόσβαση σε μεταγγίσεις. Τέλος, προσφέρει το απαραίτητο πλαίσιο εναρμόνισης με τους σύγχρονους ευρωπαϊκούς κανονισμούς και τις βέλτιστες διεθνείς πρακτικές.
Η μεγάλη προσδοκία όλων μας είναι ο οδικός αυτός χάρτης να μην παραμείνει ένα ευχολόγιο ή ένα κείμενο αρχών στα συρτάρια, αλλά να τύχει ουσιαστικής, τολμηρής και άμεσης εφαρμογής, κάτι που τόνισε με ιδιαίτερη έμφαση και ο ίδιος ο Υπουργός Υγείας. Πρέπει να μεταφραστεί σε απτές βελτιώσεις, φέρνοντας την καινοτομία και τον πλήρη εκσυγχρονισμό στην οργάνωση της αιμοδοσίας. Ιδιαίτερα ενθαρρυντική προς αυτή την κατεύθυνση είναι η πρόβλεψη για τη σύσταση Επιτροπής Παρακολούθησης Υλοποίησης. Ο μηχανισμός αυτός θα αξιολογεί διαρκώς την πρόοδο και την αποτελεσματικότητα των δράσεων, εντοπίζοντας έγκαιρα τις όποιες λειτουργικές δυσκολίες και συμβάλλοντας δραστικά στην αντιμετώπισή τους.
Ένα τόσο φιλόδοξο έργο δε θα μπορούσε παρά να αποτελεί καρπό συλλογικής προσπάθειας. Η συνδημιουργία της Στρατηγικής απέδειξε τη δύναμη της συλλογικότητας. Οφείλονται θερμές ευχαριστίες σε όλους τους φορείς που κατέθεσαν την τεχνογνωσία και την αφοσίωσή τους: στην Εθνική Επιτροπή Θαλασσαιμίας και Λοιπών Αιμοσφαιρινοπαθειών (ΕΕΘΛΑ), τη Διεθνή Ομοσπονδία Θαλασσαιμίας (ΔΟΘ), το Κέντρο Αίματος, τις Τράπεζες Αίματος των νοσηλευτηρίων μας, σε όλους τους οργανωμένους φορείς και εθελοντές, καθώς και στον Υπουργό Υγείας, τη Γενική Διεύθυνση του Υπουργείου και τα μέλη του Υπουργικού Συμβουλίου που έχουν αναγνωρίσει τη σημασία και την αξία των Εθνικών Στρατηγικών τη σύγχρονη εποχή.
Η συλλογική αυτή προσπάθεια μάς δεσμεύει να εφαρμόσουμε το σχέδιο με συνέπεια και συντονισμό. Οφείλουμε στους αιμοδότες και στους ασθενείς να αξιοποιούμε υπεύθυνα κάθε μονάδα αίματος και να διασφαλίζουμε ότι κάθε αναγκαία μετάγγιση γίνεται έγκαιρα και με ασφάλεια.
Όπως σε κάθε παρέμβασή μου για το αίμα, νιώθω την ανάγκη να ευχαριστήσω από καρδιάς κάθε Κύπριο εθελοντή αιμοδότη, γνωστό και άγνωστο. Η ανιδιοτελής στάση τους αποτελεί το πιο ισχυρό στήριγμα για το σύστημα υγείας και την ίδια την κοινωνία μας.
*BSc, MSc, PhD
Εκτελεστική Διευθύντρια Διεθνούς Ομοσπονδίας Θαλασσαιμίας
Πρόεδρος Εθνικής Επιτροπής Θαλασσαιμίας και Λοιπών Αιμοσφαιρινοπαθειών (ΕΕΘΛΑ)
Πρώην Επικεφαλής του Κέντρου Αναφοράς Ιογενών Παθήσεων του Υπουργείου Υγείας της Κυπριακής Δημοκρατίας
Πρώην Διευθύντρια του Συνεργαζόμενου Κέντρου Θαλασσαιμίας της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας στην Κύπρο
Πρώην Πρόεδρος Παγκύπριας Συμμαχίας Σπανίων Παθήσεων
[1] Haemovigilance Annual SARE Report 2024. European Commission.
