Οκτώβριος του 1941. Η Αθήνα ζει υπό γερμανική κατοχή. Τα πανεπιστημιακά μαθήματα γίνονται με δυσκολίες και διακοπές, ενώ οι φοιτητές προσπαθούν να βρουν τρόπο να τιμήσουν την πρώτη επέτειο από την ιταλική επίθεση στην Ελλάδα.
Στον πίνακα ανακοινώσεων της Νομικής Σχολής, στη Σόλωνος, εμφανίζεται ένα σύντομο σημείωμα: «Την Τρίτη 28 Οκτωβρίου 1941 κωλύομαι να διδάξω. Κωνσταντίνος Τσάτσος».
Για τους φοιτητές του καθηγητή Φιλοσοφίας του Δικαίου, η ανακοίνωση μοιάζει με πρόσκληση να μη μείνει η επέτειος στη σιωπή. Λίγες ώρες αργότερα ο ίδιος θα τους μιλήσει σε ένα γεμάτο αμφιθέατρο για την ελευθερία που είχε χαθεί — και για την ευθύνη της γενιάς τους όταν αυτή θα επέστρεφε.
Η εντολή του πρύτανη
Στις 27 Οκτωβρίου, ο πρύτανης του Πανεπιστημίου καλεί τον Τσάτσο στο γραφείο του. Έχει δει το σημείωμα και του ζητεί να πραγματοποιήσει κανονικά το μάθημα της επομένης. Αν οι φοιτητές επιχειρήσουν εκδήλωση για την επέτειο, ο καθηγητής πρέπει να εγκαταλείψει την αίθουσα.
Ο Τσάτσος επιλέγει διαφορετικό δρόμο. Την ίδια ημέρα συγκεντρώνει τους φοιτητές στο κεντρικό αμφιθέατρο, στην ώρα του καθιερωμένου φροντιστηρίου. Εκεί, μπροστά σε ένα ακροατήριο νέων που ζουν τη συντριβή και την κατοχή, τους μιλά για τη χώρα που ελπίζει ότι θα παραλάβουν.«Εσείς, μόλις εγκαταλείψτε τα φοιτητικά εδώλια θα βρείτε μίαν ελεύθερη χώρα», τους λέει. Αναφέρεται σε όσους έμειναν στα χιόνια της Αλβανίας και σε όσους επέστρεψαν τραυματισμένοι από το μέτωπο. Η επόμενη γενιά, υποστηρίζει, θα έχει την ευθύνη να αξιοποιήσει όσα κατέκτησε η θυσία τους.
Δεν αρκεί όμως ο ενθουσιασμός. Οι νέοι, τονίζει, πρέπει να ανέβουν «στο επίπεδο της πολιτικής συνείδησης» και να εργαστούν για μια τάξη στηριγμένη στην ελευθερία και την κοινωνική δικαιοσύνη.
«Η λέξη μάς βρήκε κατάστηθα»
Ο μετέπειτα καθηγητής και πολιτικός Αλέξανδρος Μαγκάκης, τότε φοιτητής της Νομικής, θα θυμόταν χρόνια αργότερα τη στιγμή που ο Τσάτσος έφθασε στην τελευταία θεμελιώδη αρχή για την οποία ήθελε να τους μιλήσει.
«Και τώρα θα σας μιλήσω για την τελική αρχή, που αυτή πια δεν μπορώ να σας την αποδείξω», είπε, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Μαγκάκη. «Αυτή πρέπει κανείς να την πιστεύει. Την αρχή της Ελευθερίας».
Η λέξη, θα αφηγηθεί ο Μαγκάκης, «κυριολεκτικά εκτοξεύτηκε με μέγα πάθος και μας βρήκε κατάστηθα». Οι φοιτητές ξέσπασαν σε χειροκροτήματα. Γνώριζαν ότι ο λόγος του καθηγητή τους μπορούσε να έχει συνέπειες.
Η απόλυση και η διαδήλωση
Όταν ολοκληρώνει την ομιλία, φοιτητές τον περικυκλώνουν και τον βοηθούν να απομακρυνθεί, φοβούμενοι ότι οι ιταλικές αρχές θα ενημερωθούν για όσα ειπώθηκαν.
Την επομένη, με διάταγμα της κατοχικής κυβέρνησης, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος απολύεται από το Πανεπιστήμιο. Η πράξη του χαρακτηρίζεται «ασύνετη» και χάνει τον μισθό και τα συνταξιοδοτικά του δικαιώματα.
Για τον Μαγκάκη, ο λόγος εκείνος συνέβαλε αποφασιστικά στη μεγάλη διαδήλωση φοιτητών, τραυματιών πολέμου και εργαζομένων, με την οποία άρχισαν οι μαζικές αγωνιστικές κινητοποιήσεις στην κατεχόμενη Αθήνα.
Μετά την Απελευθέρωση, ο Τσάτσος επανήλθε στο Πανεπιστήμιο ως τακτικός καθηγητής Δικαίου. Το 1944, η κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου καθιέρωσε την 28η Οκτωβρίου ως ημέρα μνήμης και εθνική εορτή.
Πηγή: ΑΠΕ-ΜΠΕ
