Το στεφάνι καταλήγει κάτω από τα πόδια του πλήθους. Λίγο νωρίτερα, ο επικεφαλής των γερμανικών δυνάμεων το έχει αφήσει στο Μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη, καθώς οι γερμανικές φάλαγγες αποχωρούν από την Αθήνα.
Στις 9.15 το πρωί, η ναζιστική σημαία κατεβαίνει από την Ακρόπολη. Στους δρόμους, οι Αθηναίοι ξεχύνονται από τις συνοικίες προς το κέντρο. Ύστερα από 1.264 ημέρες Κατοχής, η πόλη είναι και πάλι ελεύθερη.
Για λίγες ώρες, η Αθήνα μοιάζει να ανασαίνει ξανά. Η χαρά είναι αληθινή, αλλά πίσω από τις σημαίες και τα τραγούδια περιμένει μια άλλη πραγματικότητα: η χώρα βγαίνει από την Κατοχή με ένα νόμισμα που έχει χάσει σχεδόν κάθε αξία, τα δημόσια έσοδα σε κατάρρευση και τις βασικές υποδομές διαλυμένες. Η ελευθερία επιστρέφει στους δρόμους. Η οικονομία, όμως, δεν μπορεί να ακολουθήσει με τον ίδιο ρυθμό.
Η δραχμή χάνει τη μάχη με τις τιμές
Η οικονομική κατάρρευση δεν αρχίζει εκείνο το πρωί. Στη διάρκεια της Κατοχής, οι δυνάμεις του Άξονα επιβάλλουν στην Ελλάδα το κόστος της συντήρησης των στρατευμάτων τους και των πολεμικών επιχειρήσεών τους. Το κατοχικό καθεστώς αναγκάζει την Τράπεζα της Ελλάδος να τυπώνει χρήμα, ενώ τα αγαθά σπανίζουν και οι τιμές ανεβαίνουν με ρυθμό που κανένας μισθός δεν μπορεί να ακολουθήσει.
Από τον Απρίλιο του 1941 έως τον Οκτώβριο του 1944, το κόστος ζωής αυξάνεται 2,3 δισεκατομμύρια φορές. Οι αριθμοί αποτυπώνουν μια καθημερινότητα όπου το χρήμα αδυνατεί να κρατήσει την αξία του και οι προπολεμικές αποταμιεύσεις εξανεμίζονται. Στο τελευταίο έτος της Κατοχής, τα κρατικά έσοδα επαρκούν για λιγότερο από το 6% των δαπανών.
Το χαρτονόμισμα γίνεται το πιο ορατό σύμβολο αυτής της συντριβής. Στις αρχές Νοεμβρίου τυπώνεται χαρτονόμισμα των 100 δισεκατομμυρίων δραχμών, η μεγαλύτερη ονομαστική αξία που έχει εκδοθεί ποτέ στην Ελλάδα. Το ποσό μοιάζει τεράστιο, αλλά δεν σημαίνει πλούτο· αποτυπώνει το αντίθετο: ένα νόμισμα που δεν μπορεί πια να λειτουργήσει ως ασφαλές μέτρο αξίας.
Στις 11 Νοεμβρίου κυκλοφορούν τα πρώτα μεταπολεμικά χαρτονομίσματα και εισάγεται η νέα δραχμή. Η αναλογία είναι αποκαλυπτική: μία νέα δραχμή αντιστοιχεί σε 50 δισεκατομμύρια κατοχικές. Είναι μια απόπειρα να χαραχθεί καθαρή γραμμή ανάμεσα στο παλιό νόμισμα και σε ό,τι θα ακολουθήσει. Δεν αρκεί, όμως, για να γεμίσουν οι αγορές με προϊόντα ή να ξαναχτιστεί η εμπιστοσύνη των πολιτών. Ο πληθωρισμός κορυφώνεται τον Νοέμβριο, ακόμη και μετά την απελευθέρωση της Αθήνας.
Πέντε ατμομηχανές για μια χώρα
Η καταστροφή δεν περιορίζεται στο χρήμα. Στην υποχώρησή τους, οι Γερμανοί ανατινάζουν σιδηροδρομικές γραμμές και γέφυρες, καταστρέφουν λιμενικές εγκαταστάσεις και φράζουν τη Διώρυγα της Κορίνθου. Ζώα και αγροτικά μηχανήματα έχουν απομακρυνθεί από τη χώρα. Το αποτύπωμα στις μεταφορές είναι σχεδόν αδιανόητο: σε ολόκληρη την Ελλάδα έχουν απομείνει μόλις πέντε ατμομηχανές και σαράντα βαγόνια.
Δεν πρόκειται για έναν κατάλογο ζημιών που αφορά μόνο τους σιδηροδρόμους. Χωρίς τρένα και γέφυρες, τρόφιμα, καύσιμα και πρώτες ύλες δυσκολεύονται να φτάσουν εκεί όπου χρειάζονται. Με κατεστραμμένα λιμάνια, περιορίζεται η δυνατότητα να φτάσουν εφόδια από το εξωτερικό. Και χωρίς αγροτικά μηχανήματα, η επανεκκίνηση της παραγωγής γίνεται ακόμη πιο δύσκολη. Κάθε κατεστραμμένη γραμμή κόβει έναν δρόμο προς την ανασυγκρότηση.
Αυτή είναι η οικονομική πλευρά της απελευθέρωσης: δεν αρκεί να αλλάξει η σημαία πάνω από την πόλη, όταν το κράτος δεν έχει τα έσοδα, τις μεταφορές και τα μέσα για να ξανακινήσει την οικονομία. Η χώρα χρειάζεται ταυτόχρονα να αποκαταστήσει το νόμισμα, να επαναφέρει την παραγωγή και να ξανασυνδέσει περιοχές που έχουν αποκοπεί μεταξύ τους.
Η ελευθερία και ο λογαριασμός της επόμενης ημέρας
Στις 12 Οκτωβρίου, οι Αθηναίοι πανηγυρίζουν για όσα τελειώνουν. Για την οικονομία, όμως, η επόμενη ημέρα φέρνει τον λογαριασμό όσων έχουν χαθεί: τις αποταμιεύσεις, τις υποδομές, την παραγωγή, την αξία της δραχμής. Η νομισματική μεταρρύθμιση είναι ένα αναγκαίο βήμα, όχι η λύση για όλα όσα έχουν καταρρεύσει.
Η εικόνα της απελευθέρωσης χωρά, τελικά, σε τρεις αριθμούς: το κόστος ζωής έχει αυξηθεί 2,3 δισεκατομμύρια φορές, μία νέα δραχμή αντιστοιχεί σε 50 δισεκατομμύρια παλιές και για ολόκληρη τη χώρα απομένουν πέντε ατμομηχανές. Στην Ακρόπολη, η σημαία κατεβαίνει μέσα σε λίγα λεπτά. Η οικονομία θα χρειαστεί πολύ περισσότερο χρόνο για να σηκωθεί.
