Ο διαστημικός καιρός γίνεται όλο και πιο σημαντικός εφόσον μπορεί να επηρεάσει πολλές πτυχές της σύγχρονης ζωής μας, όπως ο ηλεκτρισμός και οι τηλεπικοινωνίες και ως εκ τούτου η πρόβλεψή του είναι ζωτικής σημασίας προκειμένου να λαμβάνουμε τα απαραίτητα μέτρα.
Μια νέα αποστολή, που ετοιμάζει ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος, μέλος της οποίας είναι και ο Λέκτορας Φυσικής Διαστημικού Πλάσματος στο University College London (UCL), Δρ. Γεώργιος Νικολάου, φιλοδοξεί να βελτιώσει τους χρόνους πρόγνωσης του διαστημικού καιρού και την ακρίβεια των μοντέλων πρόβλεψης.
Το ΚΥΠΕ συνομίλησε με τον κ. Νικολάου για την πρόβλεψη του διαστημικού καιρού με αφορμή και την πρόσφατη γεωμαγνητική καταιγίδα που έπληξε τη Γη, και η οποία ήταν μία από τις εντονότερες γεωμαγνητικές καταιγίδες των τελευταίων ετών.
Η παρατήρηση τέτοιων φαινομένων, είπε ο κ. Νικολάου, και η πρόβλεψη τους, είναι ζωτικής σημασίας καθώς είναι ο μόνος τρόπος που έχουμε στη διάθεση μας για να προστατευτούμε από αυτά.
Ο κ. Νικολάου τόνισε ότι μια έγκυρη πρόβλεψη διαστημικού καιρού μας δίνει τη δυνατότητα να προετοιμαστούμε για μία πιθανή διακοπή ρεύματος λόγω βλάβης των δικτύων, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις, μπορούν να ληφθούν μέτρα για την προστασία δορυφόρων, είτε να αποφευχθούν εργασίες που βασίζονται αποκλειστικά σε συστήματα επικοινωνίας και δορυφορικής πλοήγησης, μιας και μια γεωμαγνητική καταιγίδα μπορεί να επηρεάσει δραστικά την αξιοπιστία τους.
Το μέλλον του διαστημικού καιρού
Πολλοί επιστήμονες σε όλο τον κόσμο ερευνούν τον διαστημικό καιρό δίνοντας έμφαση στη κατανόηση των φυσικών μηχανισμών που οδηγούν στις γεωμαγνητικές καταιγίδες και στο πως η ενέργεια που εισχωρεί από τον ηλιακό άνεμο κατανέμεται στην μαγνητόσφαιρα της Γης.
Ο κ. Νικολάου είπε στο ΚΥΠΕ ότι ήδη πολλά εργαλεία πρόγνωσης ηλιακών καταιγίδων έχουν αναπτυχθεί και έχουν αποδειχθεί καίριας σημασίας.
Σημείωσε ωστόσο ότι παρ’ όλα αυτά, η κατανόηση του διαστημικού καιρού και η δυνατότητα έγκυρων προβλέψεων θα βελτιωθεί με τη λήψη περισσοτέρων διαστημικών μετρήσεων, καθώς οι τρέχουσες μετρήσεις είναι περιορισμένες.
Έτσι, συνέχισε, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Διαστήματος (ESA) ετοιμάζει την αποστολή διαστημικού καιρού με την ονομασία Vigil, η οποία θα εκτοξευθεί το 2031. Ο κ. Νικολάου είναι μέλος της ομάδας αυτής.
Το Vigil, ανέφερε, εξοπλισμένο με κάμερες και όργανα πλάσματος θα παρατηρεί την ηλιακή δραστηριότητα από το καίριο σημείο Lagrange 5 και οι παρατηρήσεις στο σημείο αυτό επιτρέπουν τον εντοπισμό των δομών του διαστημικού καιρού πολύ πριν αυτές χτυπήσουν τη Γη.
«Με τον συνδυασμό, λοιπόν, των δεδομένων από τις τρέχουσες αποστολές και του Vigil, θα βελτιώσουμε τους χρόνους πρόγνωσης του διαστημικού καιρού και την ακρίβεια των μοντέλων πρόβλεψης» επισήμανε.
Μια από τις εντονότερες γεωμαγνητικές καταιγίδες
Ερωτηθείς για τη γεωμαγνητική καταιγίδα που σημειώθηκε στις 19 Ιανουαρίου 2026, τόνισε ότι ήταν «μία από τις εντονότερες γεωμαγνητικές καταιγίδες των τελευταίων ετών, η οποία χάρισε ένα φαντασμαγορικό θέαμα σε πολλούς παρατηρητές, μιας και το βόρειο σέλας ήταν ορατό σε περιοχές της Γης όπου πολύ σπάνια παρατηρείται».
Ανέφερε ότι η συγκεκριμένη γεωμαγνητική καταιγίδα επιπέδου G4 (με μέγιστο επίπεδο το G5) ήταν τόσο ισχυρή που είχε τη δυνατότητα να επηρεάσει τους δορυφόρους και τα τεχνολογικά συστήματα στη Γη.
«Ένα τέτοιο ενδεχόμενο χρήζει προσοχής, αφού μπορεί να παραλύσει δίκτυα παροχής ηλεκτρισμού και τηλεπικοινωνιών» συνέχισε.
Οι γεωμαγνητικές καταιγίδες είναι αποτέλεσμα της ηλιακής δραστηριότητας
Ο κ. Νικολάου εξήγησε ότι οι γεωμαγνητικές καταιγίδες είναι αποτέλεσμα της ηλιακής δραστηριότητας και είπε ότι ηλιακό υλικό (ηλιακό πλάσμα), οδεύει συνεχώς από τον Ήλιο προς τον διαστημικό χώρο και αυτή η ροή μαγνητισμένου υλικού, το οποίο ονομάζουμε ηλιακό άνεμο χαρακτηρίζεται από πολύ δυναμικά φαινόμενα.
Για παράδειγμα, είπε, κάποιες φορές, η αλληλεπίδραση μεταξύ γρήγορου ηλιακού ανέμου και προπορευόμενου αργού ηλιακού ανέμου, έχει σαν αποτέλεσμα τη συμπίεση του πλάσματος και των ηλεκτρομαγνητικών πεδίων, δημιουργώντας ισχυρά κύματα πίεσης- τις λεγόμενες συμπεριστρεφόμενες περιοχές αλληλεπίδρασης (corotating interaction regions).
Κάποιες άλλες φορές, σημείωσε, τεράστια ποσά ηλιακής μάζας απελευθερώνονται εκρηκτικά από τον Ήλιο και οδεύουν προς τον διαστημικό χώρο με μεγάλες ταχύτητες-οι λεγόμενες ροές στεμματικής μάζας (Coronal Mass Ejections).
«Τέτοιες μεγάλης κλίμακας δομές, όταν χτυπούν τη Γη, διαταράσσουν έντονα το μαγνητικό της πεδίο. Ο προσανατολισμός του μαγνητικού πεδίου αυτών των δομών κατά την πρόσκρουση τους στη Γη, παίζει καθοριστικό ρόλο στο αν θα προκληθεί γεωμαγνητική καταιγίδα, και τι ισχύος θα είναι αυτή. Κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες λοιπόν, τεράστια ποσά ενέργειας που φέρουν αυτές οι δομές εισέρχονται στο χώρο που μας περιβάλλει».
Η παρατήρηση και η πρόβλεψη
Η γεωμαγνητική καταιγίδα που σημειώθηκε πρόσφατα, εξήγησε, προκλήθηκε από την πρόσκρουση μιας στεμματικής ροής μάζας που απελευθερώθηκε από τον Ήλιο την προηγούμενη μέρα (περίπου 25 ώρες πριν).
Ο κ. Νικολάου ανέφερε πως η έκρηξη εντοπίστηκε από τα όργανα του διαστημοπλοίου Soho και τα επιστημονικά μοντέλα προέβλεψαν την ώρα που η δομή θα άρχιζε να αλληλεπιδρά με τη Γη.
«Η παρατήρηση τέτοιων φαινομένων και η πρόβλεψη τους, είναι ζωτικής σημασίας μιας και είναι ο μόνος τρόπος που έχουμε στη διάθεση μας για να προστατευτούμε από αυτά» τόνισε.
Για παράδειγμα, είπε, μια έγκυρη πρόβλεψη μας δίνει τη δυνατότητα να προετοιμαστούμε για μία πιθανή διακοπή ρεύματος λόγω βλάβης των δικτύων, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις, μπορούν να ληφθούν μέτρα για την προστασία δορυφόρων, είτε να αποφευχθούν εργασίες που βασίζονται αποκλειστικά σε συστήματα επικοινωνίας και δορυφορικής πλοήγησης, μιας και η γεωμαγνητική καταιγίδα μπορεί να επηρεάσει δραστικά την αξιοπιστία τους.
