Αποκατάσταση €70 εκατ.
Αυτός ο κόσμος που επί δεκαετίες έμοιαζε καταδικασμένος να επιβιώνει μόνο μέσα από τις αναμνήσεις των παλαιότερων και από τα απομεινάρια μιας άλλοτε λαμπερής, αλλά βαθιά αντιφατικής ιστορίας ετοιμάζεται τώρα να αποκτήσει ξανά ζωή.
Σύμφωνα με πληροφορίες του «ΘΕΜΑτος», οι εργασίες αποκατάστασης στον ιστορικό πυρήνα του Τατοΐου ολοκληρώνονται έως το τέλος του έτους και αμέσως μετά αναμένονται τα επίσημα εγκαίνια, τα οποία θα σηματοδοτήσουν την απόδοση στο κοινό ενός μεγάλου μουσειακού και πολιτιστικού συγκροτήματος, με τρία κεντρικά μουσεία, εννέα επιπλέον ιστορικά κτίρια που εντάσσονται στην πρώτη φάση αποκατάστασης, αναγεννημένους ανακτορικούς κήπους και σύγχρονες υποδομές εξυπηρέτησης επισκεπτών.
Το χρονοδιάγραμμα αυτό έρχεται σε συνέχεια των δημόσιων τοποθετήσεων της υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, η οποία ήδη έχει μιλήσει σχετικά με το άκρως απαιτητικό εγχείρημα ως προς την έκταση και την πολυπλοκότητά του. Σύμφωνα με τις πληροφορίες του «ΘΕΜΑτος», οι περισσότερες εργασίες έχουν ήδη ολοκληρωθεί, ενώ οι υπόλοιπες βρίσκονται στο τελικό στάδιο.
Πρόκειται για μία από τις πιο φιλόδοξες παρεμβάσεις αποκατάστασης της νεότερης πολιτιστικής κληρονομιάς στην Ελλάδα, με συνολική χρηματοδότηση που ξεπερνά τα 70 εκατ. ευρώ, και με έναν σχεδιασμό που φιλοδοξεί να μετατρέψει το πρώην βασιλικό κτήμα από σύμβολο εγκατάλειψης σε έναν ανοιχτό, ζωντανό προορισμό ιστορίας, πολιτισμού και αναψυχής.
Το νέο Τατόι, ωστόσο, δεν θα είναι απλώς ένα ακόμη μουσείο αφιερωμένο στη ζωή μιας δυναστείας, αλλά ένας ολόκληρος ιστορικός τόπος ανοιχτός προς εξερεύνηση, όπου οι επισκέπτες θα μπορούν να ανακαλύψουν τις λιγότερο γνωστές πλευρές του και, κυρίως, να κατανοήσουν ότι πίσω από τα μεγαλοπρεπή ανάκτορα υπήρχε ένα πολύπλοκο και ενίοτε ετερόκλητο σύμπαν ανθρώπων, σχέσεων και παραγωγικών δραστηριοτήτων.
Στην καρδιά αυτού του αναγεννημένου κόσμου βρίσκεται, φυσικά, το θερινό ανάκτορο, το εμβληματικό κτίριο που επί δεκαετίες υπήρξε η εξοχική κατοικία της πρώην βασιλικής οικογένειας και πλέον πρόκειται να λειτουργήσει ως μουσείο.
Η ανασύστασή του υπήρξε ένα εξαιρετικά απαιτητικό εγχείρημα, όχι μόνο επειδή το κτίριο είχε υποστεί σοβαρές φθορές από την εγκατάλειψη, αλλά και επειδή έπρεπε να αποκατασταθεί η εσωτερική του φυσιογνωμία μέσα από έναν τεράστιο αριθμό αντικειμένων, πολλά από τα οποία είχαν παραμείνει επί χρόνια σε ακατάλληλες συνθήκες.
Από τα 100.000 αντικείμενα που έχουν καταγραφεί, περίπου 4.350 έχουν επιλεγεί για τη μόνιμη έκθεση του ανακτόρου, συγκροτώντας ένα πολυεπίπεδο αφήγημα που καλύπτει διαφορετικές εποχές και πτυχές της ζωής των ενοίκων του.
Η βιβλιοθήκη θα αναπαριστά την περίοδο του Γεωργίου Β’, ενώ το γραφείο, το επίσημο σαλόνι και η τραπεζαρία θα περιγράφουν την ατμόσφαιρα μιας κατοικίας όπου οι οικογενειακές συνήθειες δεν αφορούσαν έναν αυστηρά προσωπικό βίο, αλλά αντικατόπτριζαν τα παιχνίδια της πολιτικής εξουσίας και τις απαιτήσεις του βασιλικού πρωτοκόλλου.
Ακόμη πιο προσωπικό χαρακτήρα θα έχει η περιήγηση στον πρώτο όροφο, όπου βρίσκονταν τα ιδιωτικά διαμερίσματα της βασιλικής οικογένειας. Εκεί θα εκτίθενται το νυφικό της Φρειδερίκης, φορέματα της Αννας-Μαρίας και της Σοφίας, στρατιωτικές στολές, παράσημα, ασημικά, θρησκευτικές εικόνες και σπάνια σερβίτσια, αντικείμενα που αποκαλύπτουν όχι μόνο τις αισθητικές προτιμήσεις, αλλά και τις μεταβολές που γνώρισε η μοναρχία στη διάρκεια του 20ού αιώνα.
Το νυφικό της Φρειδερίκης, για παράδειγμα, παραπέμπει στον γάμο της με τον Παύλο το 1938, όταν η Ευρώπη βρισκόταν ήδη στο κατώφλι του πολέμου, ενώ οι στρατιωτικές στολές και τα παράσημα υπενθυμίζουν τη στενή σύνδεση των Ελλήνων βασιλέων με τις στρατιωτικές και πολιτικές αναμετρήσεις της χώρας.
Στο υπόγειο προβλέπονται χώροι εκπαιδευτικών προγραμμάτων και μικρών περιοδικών εκθέσεων, ενώ η παλιά αίθουσα κινηματογράφου θα ξαναλειτουργήσει προβάλλοντας ιστορικό αρχειακό υλικό. Οι επισκέπτες, έτσι, θα γνωρίσουν πρόσωπα και γεγονότα όχι μόνο μέσα από τα ακίνητα τεκμήρια του παρελθόντος, αλλά και μέσα από τις κινηματογραφικές εικόνες.
Rolls-Royce και FIAT 500
Το Μουσείο των Βασιλικών Αμαξών, στον Στάβλο του Γεωργίου Α’, θα παραπέμπει σε διάφορες ιστορικές στιγμές της οικογένειας, κατευθείαν βγαλμένες από τις σελίδες των εφημερίδων ή και των μυθιστορημάτων. Επιπλέον, οι ιστορικές άμαξες, με τις ιδιαίτερες κατασκευαστικές λεπτομέρειες και τον περίτεχνο εξοπλισμό τους αποτελούν τεκμήρια ενός κόσμου όπου η μετακίνηση ήταν αναπόσπαστο μέρος της επίσημης εικόνας της εξουσίας.
Εξίσου εντυπωσιακή αναμένεται να είναι η παρουσίαση των ιστορικών αυτοκινήτων της συλλογής, ανάμεσα στα οποία ξεχωρίζουν τέσσερις λιμουζίνες Rolls-Royce, δύο MG TD Midget του 1952 και δύο μικρά FIAT 500 με ψάθινα καθίσματα, που χρησιμοποιούνταν για τις μετακινήσεις μέσα στο κτήμα.
Το πιο απροσδόκητο κεφάλαιο της νέας μουσειακής εμπειρίας έχει να κάνει με την καθημερινότητα και τη ζωντανή ιστορία του αγροκτήματος, αφού το Τατόι, εκτός από εξοχική βασιλική κατοικία, ήταν μεγάλο παραγωγικό συγκρότημα με καλλιέργειες, κτηνοτροφικές εγκαταστάσεις, εργαστήρια, αποθήκες και εξειδικευμένο προσωπικό.
Μια ελάχιστη πτυχή αυτής της πλευράς του κτήματος θα αποκαλυφθεί στο Μουσείο Αγροκτηνοτροφικής Παραγωγής, που θα στεγαστεί στο Νέο Βουστάσιο, μέσα από μηχανήματα, εργαλεία και τεκμήρια της καθημερινής παραγωγικής δραστηριότητας, αποκαλύπτοντας την οργάνωση ενός αγροτικού κόσμου που λειτουργούσε παράλληλα με τη ζωή των ανακτόρων. Στους χώρους του θα εκτίθεnται εξοπλισμός που χρησιμοποιούνταν για την εκτροφή περίπου 100 βοοειδών και μηχανήματα επεξεργασίας γάλακτος, μέσα από τα οποία παραγόταν και το περίφημο βούτυρο Τατοΐου.
Δίπλα στα γαλακτοκομικά μηχανήματα θα παρουσιάζονται αντικείμενα που συνδέονται με τη μελισσοκομία, την ελαιοπαραγωγή και την οινοποιία, επιτρέποντας στον επισκέπτη να αποκτήσει μια πλήρη εικόνα για το εύρος των δραστηριοτήτων που είχαν αναπτυχθεί στο κτήμα.
Κήποι και υποδομές
Σημαντικό μέρος της εμπειρίας του νέου Τατοΐου αποτελεί το μεγάλο εύρος των αποκατεστημένων πλέον κήπων, οι οποίοι συνιστούν αναπόσπαστο στοιχείο της αρχιτεκτονικής και αισθητικής ταυτότητας του κτήματος. Οι ιστορικές φυτεύσεις, οι διαδρομές περιπάτου, οι τριανταφυλλιές και οι δεντροστοιχίες που συνέδεαν το ανάκτορο με το φυσικό περιβάλλον της Πάρνηθας επανέρχονται σταδιακά στο προσκήνιο, μέσα από μια προσπάθεια ανασύστασης που βασίζεται σε ιστορικά σχέδια, φωτογραφίες και τεκμήρια.
Η αλέα με τις αριές, τα επιβλητικά πλατάνια, η διαδρομή προς τα μαγειρεία και οι αναγεννημένοι κήποι θα αποτελούν τμήμα μιας περιήγησης που θα συνδυάζει την ιστορική αρχιτεκτονική με το φυσικό τοπίο δημιουργώντας την αίσθηση ενός μεγάλου υπαίθριου μουσείου. Η αποκατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος αποκτά ιδιαίτερη σημασία μετά την καταστροφική πυρκαγιά του 2021, που ανέδειξε την ανάγκη για συστηματική πυροπροστασία.
Το νέο Τατόι καλείται να συνδυάσει την ιστορική πιστότητα με τις σύγχρονες απαιτήσεις περιβαλλοντικής διαχείρισης, σε μια εποχή κατά την οποία η προστασία των δασικών οικοσυστημάτων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Πέρα, όμως, από τα τρία κεντρικά μουσεία, η νέα φυσιογνωμία του Τατοΐου θα διαμορφωθεί και από την αποκατάσταση μιας σειράς μικρότερων ιστορικών κτιρίων.
Η Οικία του Αρχικηπουρού, η Οικία Στουρμ, η Οικία του Φροντιστή και το Κτίριο των Τηλεπικοινωνιών συγκαταλέγονται στις εγκαταστάσεις που έχουν ενταχθεί στο πρόγραμμα αποκατάστασης ενώ ιδιαίτερη θέση κατέχει το Κτίριο των Μαγειρείων, το οποίο αναμένεται να στεγάσει το εκδοτήριο εισιτηρίων, το βεστιάριο, το αναψυκτήριο και τους χώρους υποστήριξης της λειτουργίας του Μουσείου του Ανακτόρου. Επίσης, η Οικία Δασοφύλακα λειτουργεί ήδη ως κέντρο πληροφόρησης, προσφέροντας μια πρώτη γνωριμία με την ιστορία και τη φυσιογνωμία του τόπου.
Το βασιλικό κοιμητήριο
Στον λόφο Παλαιόκαστρο, μακριά από την καθημερινή δραστηριότητα των παραγωγικών εγκαταστάσεων, βρίσκεται το βασιλικό κοιμητήριο, ένας χώρος όπου η ιστορία της δυναστείας αποκτά μια σιωπηλή διάσταση. Εδώ έχουν ταφεί μέλη της πρώην βασιλικής οικογένειας, ανάμεσά τους πρόσωπα που συνδέθηκαν με τις σημαντικότερες πολιτικές περιπέτειες της νεότερης Ελλάδας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το μαυσωλείο του Κωνσταντίνου Α’, της Σοφίας και του Αλέξανδρου, καθώς οι προσωπικές τους διαδρομές συνδέθηκαν με τον Εθνικό Διχασμό, τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις αναταράξεις που καθόρισαν τη φυσιογνωμία της χώρας στις αρχές του 20ού αιώνα. Η αποκατάσταση του κοιμητηρίου και του Ναού της Αναστάσεως εντάσσεται στο ευρύτερο πρόγραμμα ανάδειξης του ιστορικού τόπου, με στόχο να διατηρηθεί η ιδιαίτερη φυσιογνωμία του και να προστατευτούν τα ταφικά μνημεία.
Η σημασία του χώρου επανήλθε πρόσφατα στο προσκήνιο με την ταφή της πριγκίπισσας Ειρήνης τον περασμένο Ιανουάριο, δίπλα στα άλλα μέλη της οικογένειάς της, υπενθυμίζοντας ότι το Τατόι εξακολουθεί να αποτελεί τόπο οικογενειακής μνήμης, ακόμη και μετά την οριστική κατάργηση της μοναρχίας στην Ελλάδα.
Το μεγάλο στοίχημα
Η επικείμενη ολοκλήρωση των έργων, ωστόσο, δεν σηματοδοτεί το τέλος της συνολικής προσπάθειας αξιοποίησης του Τατοΐου. Αντίθετα, είναι η αφετηρία μιας νέας απαιτητικής περιόδου κατά την οποία θα πρέπει να εξασφαλιστούν η καθημερινή λειτουργία των μουσείων, η συντήρηση των ιστορικών κτιρίων και των κήπων, η φύλαξη των συλλογών και η οργανωμένη υποδοχή των επισκεπτών.
Παράλληλα, στον ευρύτερο σχεδιασμό προβλέπεται η αξιοποίηση επιπλέον ιστορικών κτιρίων για δραστηριότητες φιλοξενίας, εστίασης, πολιτισμού και αγροδιατροφικής παραγωγής, με τη διαδικασία αυτή να αποτελεί διακριτή και μεταγενέστερη φάση από την ολοκλήρωση των τριών δημόσιων μουσείων.
Η διάκριση έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς το Τατόι δεν μπορεί να αντιμετωπιστεί ως ένας ακόμη τουριστικός προορισμός. Αυτήν ακριβώς τη συνολική αντίληψη για το Τατόι ανέδειξε η υπουργός Πολιτισμού, όταν επισημαίνοντας τη μεγάλη σημασία του πρώην βασιλικού κτήματος το ενέταξε στα μεγάλα έργα που πρόκειται να επαναπροσδιορίσουν τη σχέση της Αττικής με την ιστορική και πολιτιστική της κληρονομιά.
Οπως έχει εξηγήσει αναλυτικά η ίδια, η αποκατάσταση δεν αφορά μεμονωμένα κτίρια, αλλά ένα ολόκληρο ιστορικό τοπίο, όπου το φυσικό περιβάλλον, η αρχιτεκτονική και οι πολύτιμες συλλογές συγκροτούν μια αδιάσπαστη ενότητα. Στόχος είναι η μετατροπή του κτήματος σε χώρο ιστορικής μνήμης, πολιτισμού, εκπαίδευσης, περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης και αναψυχής, προσβάσιμο καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου.
