«Όπλο στον πόλεμο κατά της διαφθοράς» χαρακτήρισε το βιβλίο του δημοσιογράφου Φάνη Μακρίδη «Κύπρος, ο ομφαλός των παρακολουθήσεων», από τις εκδόσεις Αιγαίον, ο εκδότης Αλέκος Μιχαηλίδης, κατά την παρουσίαση που πραγματοποιήθηκε την Τετάρτη στη Δημοσιογραφική Εστία.
Για το βιβλίο μίλησε ο δημοσιογράφος Τάσος Τέλλογλου, ο οποίος αναφέρθηκε στη δική του έρευνα για το θέμα των παρακολουθήσεων και τη συνεργασία του με τον Φάνη Μακρίδη, υπογραμμίζοντας ότι κράτη όπως η Κύπρος και η Ελλάδα χρησιμεύουν ως «κόμβοι εξαγωγής» λογισμικών παρακολούθησης, εξαιτίας της έλλειψης ρυθμιστικού πλαισίου.
Ο δημοσιογράφος Αντώνης Μακρίδης και πρώην Πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών Κύπρου επικεντρώθηκε στο χρέος των δημοσιογράφων να δίνουν συνέχεια στην έρευνα, μεγιστοποιώντας τις πιέσεις προς την εξουσία και προασπίζοντας το δημόσιο συμφέρον. Ο συγγραφέας στην αντιφώνησή του αναφέρθηκε στις δυσκολίες και τα εμπόδια που συνάντησε κατά την έρευνά του. Τον συντονισμό της εκδήλωσης έκανε ο δημοσιογράφος Ξένιος Μεσαρίτης.
Τα γεγονότα
————
Το βιβλίο είναι αποτέλεσμα δέκα χρόνων δημοσιογραφικής έρευνας του συγγραφέα. Εξιστορώντας συνοπτικά τα γεγονότα της υπόθεσης, ο κ. Μεσαρίτης ανέφερε ότι ξεκίνησε στα τέλη του 2016, με πληροφορία που ήρθε υπόψη του Φάνη Μακρίδη για «βαλιτσάκι» παρακολουθήσεων που βρισκόταν στην κατοχή Προέδρου κόμματος. Στη συνέχεια, στα χέρια του δημοσιογράφου ήρθε διαβαθμισμένη έκθεση της αστυνομίας, μέσα από την οποία διαφάνηκε ότι ο ισραηλινής καταγωγής ιδιοκτήτης εταιρείας παρακολουθήσεων με δραστηριοποίηση στην Κύπρο, Α. Σ. , απασχολούσε τις αρχές με αντιφατικό τρόπο: από τη μία η Αστυνομία διεξήγαγε ποινικές έρευνες εναντίον του για ενδείξεις παρακολουθήσεων και από την άλλη συνεργαζόταν μαζί του, τον διευκόλυνε, ενώ η εταιρεία του είχε ως πελάτες την ίδια την Αστυνομία και τον ΔΗΣΥ.
Το 2019 έκανε την εμφάνισή του το «μαύρο βαν», που εισήχθηκε στην Κύπρο για σκοπούς μετεωρολογίας, με τον Τ.Ν να διαφημίζει στο περιοδικό Forbes τις δυνατότητές του για παρακολουθήσεις από τους δρόμους της Λάρνακας.
Σύμφωνα με τον κ. Μεσαρίτη, όμως, «το βιβλίο δείχνει ότι η σοβαρότερη πτυχή ήταν αλλού: στις κεραίες που είχαν εγκατασταθεί στο αεροδρόμιο Λάρνακας για επέκταση του δικτύου wi-fi του αεροδρομίου και ήταν συνδεδεμένες με τον κεντρικό διακομιστή της εταιρείας που τις εγκατέστησε». Όπως σημείωσε, στον διακομιστή βρέθηκαν 699.720 μοναδικές διευθύνσεις συσκευών και 1,5 εκ. εγγραφές πρόσβασης, ενδεικτικό για τις δυνατότητες του συστήματος.
Τότε ο Μακρίδης κατέδειξε τη σχέση των δυο, με τις εταιρείες τους να μοιράζονται κτήριο, εξοπλισμό και προσωπικό. Ο κ. Μεσαρίτης υπενθύμισε ότι διορίστηκε ανεξάρτητος ποινικός ανακριτής ο Ηλίας Στεφάνου. Το πόρισμά του όμως δεν δημοσιοποιήθηκε μέχρι σήμερα.
Η υπόθεση με τις κεραίες στο αεροδρόμιο οδηγήθηκε στο Κακουργιοδικείο Λάρνακας το 2021, με κατηγορούμενους τρία φυσικά πρόσωπα, μεταξύ των οποίων και ο Τ. Ν., και η εταιρεία. Στη συνέχεια τα τρία φυσικά πρόσωπα απαλλάχτηκαν από τις κατηγορίες, ενώ για την εταιρεία από τις 91 κατηγορίες που αντιμετώπιζε αναστάλθηκαν οι 49 και η εταιρεία παραδέχθηκε ενοχή στις 42.
Η ίδια εταιρεία είχε ήδη πληρώσει διοικητικό πρόστιμο €925.000 στην Επίτροπο Προστασίας Προσωπικών Δεδομένων και το Δικαστήριο επέβαλε επιπλέον πρόστιμο €76.000. Ωστόσο, δεν έγινε ακροαματική διαδικασία και δεν παρουσιάστηκε δημόσια ολόκληρο το υλικό.
Σύμφωνα με όσα ανέφερε από το βιβλίο ο κ. Μεσαρίτης, το δικαστήριο αποδέχθηκε ότι η εταιρεία διέθετε εξοπλισμό παρακολουθήσεων, αλλά δεν αποδείχτηκε ότι αυτός ο εξοπλισμός χρησιμοποιήθηκε για υποκλοπή. Αντίθετα, το δικαστήριο έκανε «κατσάδα» στα ΜΜΕ και έλαβε υπόψη ως μετριαστικό παράγοντα την «υπερβολική και αλόγιστη δημοσιότητα».
Ενώ η κυπριακή υπόθεση φαινόταν να έχει κλείσει, η υπόθεση ξανάνοιξε στην Ελλάδα το 2022, με το Predator και τις παρακολουθήσεις πολιτικών και δημοσιογράφων, με τα ίδια πρόσωπα και διαδρομές στο επίκεντρο.
Την ίδια περίοδο, ήρθαν στο φως και οι άδειες εξαγωγής. «Λογισμικά παρακολούθησης μπορούσαν με κυπριακές άδειες να κάνουν τον γύρο του κόσμου και να επανεισάγονται μετά από έξι μήνες», ανέφερε ο κ. Μεσαρίτης.
Εξάλλου, το 2022 ο Φάνης Μακρίδης κατέθεσε στην επιτροπή PEGA του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Η έκθεση της επιτροπής υιοθέτησε μεγάλο μέρος της έρευνάς του και χαρακτήριζε την Κύπρο ως «κόμβο εξαγωγής λογισμικών παρακολούθησης».
Τον Φεβρουάριο του 2026 ελληνικό δικαστήριο καταδίκασε τέσσερα πρόσωπα για την υπόθεση των υποκλοπών, μεταξύ των οποίων και ο Τ.Ν. Μετά και την έκδοση του βιβλίου του Φάνη Μακρίδη το καλοκαίρι του 2026, η Αρχή κατά της Διαφθοράς, στην οποία υπήρχε καταγγελία για την υπόθεση από το 2023 ξανάνοιξε την υπόθεση, με αποτέλεσμα την ανταλλαγή ανακοινώσεων με τη Νομική Υπηρεσία για το ποιος δικαιούται να ερευνήσει τι, κάτι που, σύμφωνα με τον κ. Μεσαρίτη, επέτεινε τη δυσπιστία στους θεσμούς, ενώ μέχρι σήμερα δεν έχει ανακοινωθεί ακόμα η διεξαγωγή έρευνας από την Αρχή, την ίδια ώρα που το πόρισμα Στεφάνου εξακολουθεί να παραμένει κλειστό.
Καταληκτικά, ο κ. Μεσαρίτης ανέφερε ότι το βιβλίο αφορά «έρευνα χωρίς αφήγημα», με προσωπικό κόστος, μόχθο και επιμονή από τον συγγραφέα, γιατί «το δημόσιο συμφέρον αυτό υπαγορεύει».
Στον δικό του χαιρετισμό, ο εκδότης Αλέκος Μιχαηλίδης ανέφερε ότι «γνωρίζαμε ότι ο Φάνης δεν θα προχωρούσε σε έκδοση βιβλίου για αυτό το τεράστιο θέμα, αν δεν ήταν σίγουρος για την έρευνά του, με ντοκουμέντα και νομική οχύρωση».
Όπως σημείωσε, ο Φάνης Μακρίδης δεν δημιούργησε αφήγημα και απέφυγε την αυτοαναφορικότητα. «Ετοίμασε ένα όπλο στον πόλεμο κατά της διαφθοράς», είπε, σημειώνοντας ότι σε «κανονικά κράτη» το βιβλίο θα προκαλούσε παραιτήσεις, τουλάχιστον για λόγους πολιτικής ηθικής.
Ο βετεράνος δημοσιογράφος, πρώην Πρόεδρος της Ένωσης Συντακτών και πατέρας του Φάνη, Αντώνης Μακρίδης, επέκρινε την απόφαση του κυπριακού δικαστηρίου για τις κεραίες στο αεροδρόμιο Λάρνακας και ανέφερε ότι στην εποχή μας το συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή παραβιάζεται από «παρακολουθήσεις σε ξέφρενους ρυθμούς».
Απευθυνόμενος προς τους δημοσιογράφους, είπε ότι για θέματα κεφαλαιώδους σημασίας «πρέπει να μπαίνουμε όλοι μέσα» και «να μην αφήνουμε μοναδικούς καβαλάρηδες», γιατί όπου υπάρχουν πολλές φωνές, η πίεση που ασκείται είναι μεγαλύτερη. «Πρέπει να θυμόμαστε πάντα ότι η δύναμη ανήκει στους δημοσιογράφους. Η δύναμη ανήκει σε αυτούς που κρατούν την πένα και το μικρόφωνο. Ούτε στον εκδότη, ούτε στον χρηματοδότη. Εμείς αποφασίζουμε τι θα δημοσιεύσουμε, τι θα μεταδώσουμε», είπε, σημειώνοντας ότι οι δημοσιογράφοι πρέπει να είναι οι υπερασπιστές του δημοσίου συμφέροντος και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ο δημοσιογράφος Τάσος Τέλλογλου, είπε ότι κατά τη δική τους έρευνα με τις αποκαλύψεις στην Ελλάδα, τους έλειπαν βασικά κομμάτια, όπως το πώς αυτές οι εταιρείες έβγαζαν λεφτά, καθώς και ποιο ήταν το κίνητρο για να χρησιμοποιηθεί η Κύπρος και η Ελλάδα για ανάπτυξη αυτής της δραστηριότητας.
Σε αυτό το πλαίσιο συναντήθηκε με τον Φάνη Μακρίδη και ανταλλάζοντας πληροφορίες, ο κ. Τέλλογλου είπε ότι «στην Κύπρο βρήκα την απάντηση που ψάχναμε στην Αθήνα. Δεν τους ενδιέφερε να παρακολουθούν τόσο τους ντόπιους, αλλά σε χώρες με μικρή ή καθόλου ρύθμιση μπορεί με μεγαλύτερη ευκολία μια επιχείρηση να δραστηριοποιείται, ειδικά εντός της ΕΕ, με εξαγωγικό προσανατολισμό». Σημείωσε δε, ότι ειδικά στην Κύπρο δεν υπάρχει κανένα ρυθμιστικό πλαίσιο για τις παρακολουθήσεις.
Επισημαίνοντας ότι αυτές οι εταιρείες δουλεύουν σε μια «πλανητική διάσταση», ο κ. Τέλλογλου είπε ότι τους ενδιαφέρει από τη χώρα που παράγουν ή εμπορεύονται να μπορούν να έχουν πρόσβαση στις διεθνείς αγορές. «Αυτό επιβεβαιώθηκε όταν βρήκαμε εξαγωγές σε διάφορες χώρες της Αφρικής», στις οποίες, όπως είπε, δεν υπάρχει η ελάχιστη εγγύηση για τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Ο δημοσιογράφος αναφέρθηκε στη Συνθήκη του Βάσεναρ, σημειώνοντας ότι αυτός ο εξοπλισμός θεωρείται όπλο, και ανέφερε την κρίσιμη σημασία του σε συνθήκες διαπραγμάτευσης, επισημαίνοντας ότι τα εργαλεία αυτά είναι «εξαιρετικά χρήσιμα για την εθνική ασφάλεια μιας χώρας».
«Ποιος μας εγγυάται όμως ότι αυτό που χρησιμοποιείται στη χώρα από μηχανισμούς του σκληρού πυρήνα του κράτους που δεν υφίστανται έλεγχο, δεν θα χρησιμοποιηθεί στο εσωτερικό της χώρας για άλλους λόγους; Ποιος εγγυάται ότι η έλλειψη ρύθμισης για τις εξαγωγές δεν θα χρησιμοποιηθεί και για να καταγράφονται οι απόψεις στο εσωτερικό;», ρώτησε, αναφέροντας ότι η εκτελεστική εξουσία προτιμά να χρησιμοποιεί αυτά τα όπλα ανεξέλεγκτα, κάνοντας λόγο για «θεσμική υπανάπτυξη».
Καταληκτικά, ο κ. Τέλλογλου ανέφερε ότι από το βιβλίο προκύπτει ότι υπόλογος δεν πρέπει να είναι αυτός που κατασκευάζει το όπλο, αλλά αυτοί που αποφασίζουν για τη χρήση του, τους όρους και τα όρια που μπαίνουν στους χρήστες αυτών των συστημάτων.
Κατά την αντιφώνησή του, ο συγγραφέας του βιβλίου είπε ότι η διερεύνηση των παρακολουθήσεων «ήταν το πιο δύσκολο δημοσιογραφικό εγχείρημα», κάνοντας αναφορά σε νομικές επιστολές που έχει λάβει, τόσο από ιδιώτες, όσο και από αξιωματούχους. Σε άλλη περίπτωση κλήθηκε ο αρχηγός της Αστυνομίας να διενεργήσει έρευνα για τα έγγραφα που έρχονταν στα χέρια του συγγραφέα, ενώ ανακριτές του ΤΑΕ επισκέφτηκαν το γραφείο του. Δέχτηκε, είπε, παρεμβάσεις, έγιναν διοικητικές έρευνες σε Υπουργείο για έγγραφα που έφτασαν στην κατοχή του και του έγιναν παραινέσεις να σταματήσει να γράφει.
«Κανείς όμως δεν είπε ότι γράφω ψέματα. Το Ευρωκοινοβούλιο υιοθέτησε την έρευνά μας που βασιζόταν σε αδιάψευστα στοιχεία», υπογράμμισε, αναφέροντας τη σημασία της τεκμηρίωσης των πληροφοριών.
Αποτέλεσμα, είπε, είναι το βιβλίο που αποτυπώνει «σκληρές αλήθειες για την ασυδοσία που επικρατεί στην Κύπρο με τα λογισμικά των υποκλοπών», ενώ χαρακτήρισε «πραγματικό σκάνδαλο» τις αντένες στο αεροδρόμιο Λάρνακας.
Ο κ. Μακρίδης είπε ότι είναι τεκμηριωμένη θέση ότι η κυπριακή πολιτεία υπέθαλπε επιχειρηματίες του κλάδου. «Η Κύπρος εξελίχθηκε σε θερμοκήπιο», ανέφερε, καθώς οι έλεγχοι ήταν ανύπαρκτοι.
Σκιαγραφώντας την έρευνά του, είπε ότι άτομα του υπόκοσμου έκαναν την εμφάνισή τους στο σκάνδαλο, εμφανίστηκε ενδεχόμενο ασυμβίβαστο του Βοηθού Γενικού Εισαγγελέα, εξαιτίας της σχέσης του αδερφού του με τον Άβνι, έγιναν κομματικές εξυπηρετήσεις προς τον Ντίλιαν για εξαγωγή λογισμικού στην Ολλανδία, που προωθήθηκαν σε Υπουργείο.
«Δεν ήταν καθόλου εύκολο. Οφείλαμε να το πράξουμε, γιατί θεωρούσαμε και θεωρούμε ότι αυτή η έρευνα υπηρετεί το δημόσιο συμφέρον», είπε, αναφέροντας ότι το βιβλίο αποτελείται από αυτοτελή κεφάλαια, που συνδέονται μεταξύ τους και αποτελούν κομμάτια του παζλ, που όταν ενωθούν αποδίδουν συνολική εικόνα.
«10 χρόνια μετά την πρώτη πληροφορία, αυτή η έρευνα βρίσκεται τυπωμένη σε ένα βιβλίο, όχι για να κλείσει το κεφάλαιο των παρακολουθήσεων, αλλά για να μείνουν καταγεγραμμένα όσα θεωρήσαμε ότι η κοινωνία δικαιούται να γνωρίζει. Από δω και πέρα ανήκει σ’ εσάς», είπε καταληκτικά.
