Η ανάγκη για άμεσες θεσμικές παρεμβάσεις κατά του εργασιακού εκφοβισμού στον δημόσιο και ευρύτερο δημόσιο τομέα υπογραμμίστηκε κατά την παρουσίαση των αποτελεσμάτων παγκύπριας έρευνας για τον εργασιακό εκφοβισμό που έλαβε χώρα την Τετάρτη στις εγκαταστάσεις της ΠΑΣΥΔΥ, σύμφωνα με τα οποία το 62% των συμμετεχόντων από τον δημόσιο και ευρύτερο δημόσιο τομέα δήλωσε πως έχει βιώσει ταπεινωτική, προσβλητική ή εκφοβιστική συμπεριφορά κατά την τελευταία πενταετία ενώ το 38% εξ αυτών δήλωσε συχνή, πολύ συχνή ή καθημερινή εμπειρία.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, το 64,8% των γυναικών να αναφέρει εμπειρία εκφοβισμού, έναντι 56,1% των ανδρών. Επίσης, μόλις το 14% θεωρεί ότι υπάρχουν μηχανισμοί αντιμετώπισης, ενώ το 49% εκτιμά ότι δεν υπάρχουν και το 37% δηλώνει ότι δεν γνωρίζει, με μόνο το 10% να αξιολογεί τους μηχανισμούς ως αποτελεσματικούς.
Στον χαιρετισμό του κατά την έναρξη της εκδήλωσης, ο Υπουργός Εργασίας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων, Μαρίνος Μουσιούττας, είπε ότι ο εργασιακός εκφοβισμός έχει μια ιδιαιτερότητα που σπάνια φαίνεται. «Μπορεί να μην αφήνει σημάδια στο σώμα, αλλά αφήνει βαθιά σημάδια στη ψυχή, στην αυτοεκτίμηση, στην υγεία και στην επαγγελματική πορεία του ανθρώπου που τον υφίσταται», ανέφερε, προσθέτοντας ότι «ένα ειρωνικό σχόλιο μπροστά στους συναδέλφους, ένας έλεγχος που στρέφεται πάντα στον ίδιο άνθρωπο. Μεμονωμένα μπορεί να μοιάζουν ασήμαντα, όταν επαναλαμβάνονται, όμως, κάνουν το χώρο εργασίας τόπο φόβου».
«Τα ευρήματα της έρευνας δεν αφήνουν περιθώρια εφησυχασμού. Έξι στους δέκα εργαζόμενους δηλώνουν ότι βίωσαν ταπεινωτική ή εκφοβιστική συμπεριφορά τα τελευταία πέντε χρόνια. Οι γυναίκες εμφανίζονται πιο εκτεθειμένες και αξιολογούν πιο αρνητικά το κλίμα σεβασμού στην εργασία τους», ανέφερε.
«Θα κρατήσω μόνο τρία μηνύματα: ότι ο εργασιακός εκφοβισμός δεν είναι περιθωριακό φαινόμενο και χρειάζεται συστηματική αντιμετώπιση, ότι έχει έμφυλη διάσταση, άρα η πολιτική για την ισότητα των φύλων πρέπει να αγγίζει όχι μόνο τις αμοιβές και τις ευκαιρίες αλλά και την καθημερινή αξιοπρέπεια στην εργασία, και κυρίως ότι η σιωπή δεν σημαίνει την απουσία προβλήματος αλλά την απουσία εμπιστοσύνης», τόνισε περαιτέρω.
Σύμφωνα με τον κ. Μουσιούττα, η έρευνα αφορά το δημόσιο, δηλαδή το ίδιο το κράτος ως εργοδότη, και το κράτος οφείλει να είναι το πρώτο που δίνει το παράδειγμα.
«Δεν μπορούμε να ζητούμε από τον ιδιωτικό τομέα σεβασμό, διαφάνεια και ασφάλεια στον χώρο εργασίας αν δεν τα εξασφαλίσουμε πρώτα στις δικές μας υπηρεσίες», είπε.
Σύμφωνα με τον Υπουργό Εργασίας, «η πολιτεία έχει ήδη κάνει σημαντικά βήματα. Η Κύπρος κύρωσε το 2024 τη Σύμβαση 190 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας για την Βία και την Παρενόχληση στον Περιβάλλον Εργασίας και από το 2025 διαθέτουμε για πρώτη φορά ειδικό νόμο για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της βίας και της παρενόχλησης στον χώρο εργασίας που καλύπτει τόσο τον ιδιωτικό όσο και το δημόσιο τομέα».
Όπως εξήγησε, ο νόμος υποχρεώνει κάθε εργοδότη να υιοθετεί πολιτική πρόληψης και κώδικα συμπεριφοράς, να ενημερώνει και να εκπαιδεύει το προσωπικό του και να ορίζει πρόσωπο υπεύθυνο για το χειρισμό των περιπτώσεων, ενώ προστατεύει όσους καταγγέλλουν από κάθε δυσμενή μεταχείριση, προβλέπει αποζημίωση για τα θύματα και ποινικές κυρώσεις για τους δράστες και αναθέτει στο Τμήμα Εργασίας του Υπουργείου τον έλεγχο της εφαρμογής του.
Συμπλήρωσε ότι παράλληλα, οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι εντάσσονται όλο και πιο ενεργά στην πολιτική για την ασφάλεια και την υγεία στην εργασία, ενώ μέσα από τον φορέα πιστοποίησης για την ισότητα των φίλων στην εργασία, που λειτουργεί από την εποπτεία του Υπουργείου, επιβραβεύονται εργοδότες του δημοσίου και του ιδιωτικού τομέα, που υιοθετούν πολιτικές ισότητες και ανάμεσα τους κώδικες κατά του εκφοβισμού και της παρενόχλησης.
«Η έρευνα, όμως, μας δείχνει ξεκάθαρα ότι ο νόμος από μόνος του δεν αρκεί. Εκτιμώ ότι οι ακόλουθες τρεις δράσεις είναι απαραίτητες. Πρώτον, η ενημέρωση. Κάθε εργαζόμενος πρέπει να γνωρίζει τα δικαιώματά του και πού μπορεί να απευθυνθεί. Δεύτερον, μηχανισμοί που να εμπνέουν εμπιστοσύνη, να είναι προσβάσιμοι, ανεξάρτητα από την ιεραρχία και αποτελεσματικοί, όπως ακριβώς ζητούν και οι ίδιοι συμμετέχοντες στην έρευνα. Και τρίτον, εκπαίδευση των προϊσταμένων, ώστε να γίνουν μέρος της λύσης και όχι του προβλήματος», επεσήμανε περαιτέρω.
«Ένας χώρος εργασίας χωρίς εκφοβισμό αποτελεί δικαίωμα κάθε εργαζόμενο και είναι ταυτόχρονα προϋπόθεση για μια δημόσια υπηρεσία αποτελεσματική, παραγωγική και αντάξια της εμπιστοσύνης των πολιτών», κατέληξε.
Στον δικό του χαιρετισμό, ο Γενικός Γραμματέας της ΠΑΣΥΔΥ, Στράτης Ματθαίου, χαρακτήρισε τα ευρήματα της έρευνας αποκαλυπτικά και τόνισε ότι ο εκφοβισμός δεν αποτελεί περιθωριακό ή μεμονωμένο περιστατικό, αλλά ζήτημα που συνδέεται με τις εργασιακές σχέσεις, τη διοικητική κουλτούρα και τον τρόπο άσκησης της εξουσίας στους οργανισμούς.
Σημείωσε ότι το 62% των συμμετεχόντων από τον δημόσιο και ευρύτερο δημόσιο τομέα δήλωσε πως έχει βιώσει ταπεινωτική, προσβλητική ή εκφοβιστική συμπεριφορά κατά την τελευταία πενταετία, με αντίστοιχες εμπειρίες να καταγράφονται σε υψηλότερα ποσοστά μεταξύ των γυναικών, με 64,8%, έναντι 56,1% στους άνδρες.
Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην ιεραρχική διάσταση του προβλήματος, καθώς σύμφωνα με τα στοιχεία της έρευνας, το 64% όσων έχουν βιώσει εκφοβισμό αναφέρει ως θύτη πρόσωπο ανώτερο στην ιεραρχία, ενώ το 68% θεωρεί ότι η ιεραρχική σχέση λειτουργεί ως εμπόδιο στην αντίδραση ή στην αναφορά περιστατικού.
Χαρακτήρισε επίσης ανησυχητική την περιορισμένη προσφυγή σε διαδικασίες αναφοράς ή καταγγελίας, καθώς περισσότεροι από τους μισούς εργαζομένους που βίωσαν εκφοβισμό δεν προχώρησαν σε οποιαδήποτε αναφορά, ενώ μόλις το 10% υπέβαλε επίσημη καταγγελία. Ως αιτίες της σιωπής αναφέρθηκαν η πεποίθηση ότι μια καταγγελία δεν θα έχει αποτέλεσμα, η έλλειψη εμπιστοσύνης στους υφιστάμενους μηχανισμούς και ο φόβος πιθανών αντιποίνων.
Ο κ. Ματθαίου υπογράμμισε ακόμη ότι οι συνέπειες δεν περιορίζονται στο άτομο που υφίσταται την εκφοβιστική συμπεριφορά, αλλά επηρεάζονται η συνοχή των υπηρεσιών, η εμπιστοσύνη μεταξύ συναδέλφων, η παραγωγικότητα και η ποιότητα των υπηρεσιών προς τους πολίτες. Για τον λόγο αυτό, χαρακτήρισε την αντιμετώπιση του φαινομένου ζήτημα χρηστής διοίκησης, κοινωνικής δικαιοσύνης και αποτελεσματικής λειτουργίας του δημόσιου τομέα.
Σύμφωνα με τον Γενικό Γραμματέα, η ΠΑΣΥΔΥ ζητεί τη δημιουργία ή ουσιαστική ενίσχυση ανεξάρτητων, αξιόπιστων και προσβάσιμων μηχανισμών υποβολής και διερεύνησης καταγγελιών, καθώς και αποτελεσματική προστασία όσων καταγγέλλουν από αντίποινα ή δυσμενή μεταχείριση. Στις προτάσεις της περιλαμβάνονται επίσης σαφείς διαδικασίες με εγγυήσεις εμπιστευτικότητας, αντικειμενικότητας και έγκαιρης διερεύνησης, συστηματική εκπαίδευση προϊσταμένων και εργαζομένων, ενίσχυση της λογοδοσίας και εμπέδωση κουλτούρας μηδενικής ανοχής.
Κλείνοντας, ανέφερε ότι τα πορίσματα πρέπει να αποτελέσουν αφετηρία θεσμοθετημένου διαλόγου με την Πολιτεία και τις αρμόδιες αρχές, με στόχο τη διαμόρφωση ενός ολοκληρωμένου πλαισίου πρόληψης και αντιμετώπισης του εργασιακού εκφοβισμού.
Στον δικό της χαιρετισμό, η εκπρόσωπος του Γραφείου Επιτρόπου Ισότητας των Φύλων, Νιόβη Γεωργιάδη, ανέφερε ότι η έρευνα προσθέτει σημαντικά δεδομένα στη δημόσια συζήτηση γύρω από ένα φαινόμενο που συχνά παραμένει αθέατο, επισημαίνοντας ότι ο εργασιακός εκφοβισμός δεν αποτελεί απλώς μια δυσάρεστη εμπειρία, αλλά μορφή ψυχολογικής βίας που πλήττει την αξιοπρέπεια, την ψυχική ευημερία και την επαγγελματική ζωή των εργαζομένων.
Οι επιπτώσεις, συνέχισε, δεν περιορίζονται στα άτομα που υφίστανται τις συμπεριφορές αυτές, αλλά επεκτείνονται στην οικογένεια, στις σχέσεις μεταξύ συναδέλφων και τελικά στη λειτουργία και αποτελεσματικότητα ολόκληρης της υπηρεσίας.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στο νομοθετικό πλαίσιο που διέπει την αντιμετώπιση του φαινομένου και ειδικότερα στον Νόμο περί Βίας και Παρενόχλησης στην Εργασία, που τέθηκε σε ισχύ το 2025, καθώς και τη νομοθεσία για την ίση μεταχείριση ανδρών και γυναικών στην απασχόληση και την επαγγελματική εκπαίδευση, ενώ έκανε επίσης αναφορά στη νομοθεσία για την πρόληψη και καταπολέμηση της βίας κατά των γυναικών και της ενδοοικογενειακής βίας.
Παράλληλα, τόνισε ότι ο επαγγελματικός σεβασμός αποτελεί υποχρέωση κάθε δημόσιου λειτουργού, όπως προκύπτει και από τον Οδηγό Συμπεριφοράς και Δεοντολογίας των Δημοσίων Υπαλλήλων, ενώ εξέφρασε προβληματισμό για την απουσία εμπιστοσύνης στους μηχανισμούς αντιμετώπισης και την άγνοια των εργαζομένων για τις διαθέσιμες διαδικασίες.
Καταλήγοντας, η κ. Γεωργιάδη σημείωσε ότι τα ευρήματα της έρευνας δεν πρέπει να παραμείνουν απλώς αριθμοί και ποσοστά, αλλά να αποτελέσουν αφετηρία διαλόγου και συγκεκριμένων δράσεων, με στόχο μια σύγχρονη, δίκαιη και ισότιμη δημόσια υπηρεσία.
Στη συνέχεια, ο Καθηγητής Ψυχολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, Παναγιώτης Σταυρινίδης, εξήγησε ότι ο εργασιακός εκφοβισμός δεν πρέπει να συγχέεται με μια μεμονωμένη δυσάρεστη εμπειρία ή μια συνηθισμένη διαφωνία μεταξύ συναδέλφων, καθώς πρόκειται για συμπεριφορά που επαναλαμβάνεται, εντείνεται με την πάροδο του χρόνου και συνδέεται με την πρόθεση του δράστη να μειώσει, να ταπεινώσει ή να πλήξει την αξιοπρέπεια του θύματος.
Όπως ανέφερε, η ανισορροπία ισχύος δεν προκύπτει αποκλειστικά από την επίσημη ιεραρχία, αλλά μπορεί να απορρέει και από άτυπες σχέσεις κυριαρχίας μεταξύ συναδέλφων της ίδιας βαθμίδας, δημιουργώντας φαινόμενα οριζόντιου εργασιακού εκφοβισμού.
Ιδιαίτερη σημασία απέδωσε στους λόγους για τους οποίους τα θύματα αποφεύγουν να καταγγείλουν τα περιστατικά, με τρία συναισθήματα να κυριαρχούν: ο φόβος για τις συνέπειες μιας καταγγελίας, η ντροπή και η αυτοενοχοποίηση, με το θύμα ενδεχομένως σταδιακά να αμφισβητεί ακόμη και τη δική του αντίληψη για όσα βιώνει.
Προσέθεσε ότι στις σύγχρονες μορφές του φαινομένου περιλαμβάνεται και ο κυβερνοεκφοβισμός στον χώρο εργασίας, μέσω ψηφιακών τεχνολογιών, μέσων κοινωνικής δικτύωσης και εφαρμογών επικοινωνίας, ενώ οι επιπτώσεις του μπορεί να περιλαμβάνουν χρόνιο άγχος, κατάθλιψη, διαταραχές ύπνου, απουσίες από την εργασία, μειωμένη επαγγελματική απόδοση και, σε ακραίες περιπτώσεις, αυτοκτονικό ιδεασμό.
Ως βασικές παρεμβάσεις πρότεινε τη συστηματική επιμόρφωση, τη δημοσιοποίηση σαφούς πολιτικής μηδενικής ανοχής, την ενίσχυση των υπηρεσιών ανθρώπινου δυναμικού και την καλλιέργεια κλίματος εμπιστοσύνης, υπογραμμίζοντας παράλληλα την ανάγκη ενεργοποίησης των συναδέλφων που γίνονται μάρτυρες περιστατικών.
«Ο εργασιακός εκφοβισμός δεν αποτελεί απλώς πρόβλημα διαπροσωπικών σχέσεων, αλλά οργανωσιακό ζήτημα για το οποίο η ευθύνη της διοίκησης είναι καθοριστική», τόνισε καταληκτικά.
Η έρευνα
———
Κατά την παρουσίαση των αποτελεσμάτων της έρευνας, η Πρόεδρος του ΔΣ του Ιδρύματος Προώθησης Ισότητας «Υπατία», Δρ. Άννα Πηλαβάκη, επανέλαβε ότι εργασιακό εκφοβισμό έχει βιώσει το 62% των εργαζομένων στον δημόσιο και ευρύτερο δημόσιο τομέα της Κύπρου κατά την τελευταία πενταετία, καταγράφοντας παράλληλα αυξημένη έκθεση των γυναικών, περιορισμένη προσφυγή σε επίσημες καταγγελίες και χαμηλή εμπιστοσύνη στους μηχανισμούς αντιμετώπισης.
Όπως εξήγησε, η έρευνα βασίστηκε σε 5.148 έγκυρα ερωτηματολόγια, από τα οποία 3.394 συμπληρώθηκαν από γυναίκες (65,9%), 1.644 από άνδρες (32%) και 110 από άτομα που δήλωσαν άλλο φύλο ή δεν απάντησαν (2,1%). Η συλλογή των στοιχείων πραγματοποιήθηκε τον Ιούνιο του 2026, μέσω ανώνυμου ηλεκτρονικού ερωτηματολογίου. Στόχος ήταν να διερευνηθούν οι μορφές, η συχνότητα και η αντιμετώπιση του εργασιακού εκφοβισμού, καθώς και οι ψυχοκοινωνικές και επαγγελματικές συνέπειές του.
Βασικό εύρημα, σύμφωνα με την κ. Πηλαβάκη, αποτελεί η έμφυλη διάσταση, με το 64,8% των γυναικών να αναφέρει εμπειρία εκφοβισμού, έναντι 56,1% των ανδρών. Προσέθεσε ότι οι γυναίκες αξιολογούν επίσης λιγότερο θετικά το εργασιακό κλίμα επαγγελματικού σεβασμού, ενώ αντιλαμβάνονται εντονότερα την ύπαρξη κουλτούρας ανοχής ή συγκάλυψης καταχρηστικών συμπεριφορών, αντίληψη που εμφανίζεται ισχυρότερη μεταξύ όσων είχαν βιώσει μειωτική συμπεριφορά κατά τους προηγούμενους 12 μήνες.
Τα περιστατικά δεν είναι πάντοτε μεμονωμένα, συνέχισε, λέγοντας ότι μεταξύ όσων δήλωσαν ότι έχουν υποστεί εκφοβισμό, το 41% ανέφερε ότι αυτό συνέβαινε «μερικές φορές», ενώ το 38% δήλωσε συχνή, πολύ συχνή ή καθημερινή εμπειρία. Προσέθεσε ότι ως συχνότερες μορφές καταγράφονται η υποτίμηση, η ειρωνεία και τα απαξιωτικά σχόλια (81%), ο αποκλεισμός από πληροφορίες ή διαδικασίες (48%) και ο υπερβολικός ή επιλεκτικός έλεγχος (46%), με τις γυναίκες να αναφέρουν συχνότερα υποτιμητικά σχόλια, ενώ οι άνδρες καταγράφουν υψηλότερο ποσοστό στις αδικαιολόγητες πειθαρχικές απειλές ή έρευνες.
Ισχυρή χαρακτήρισε και την ιεραρχική διάσταση, καθώς το 64% ανέφερε ως θύτη πρόσωπο ανώτερο στην ιεραρχία και το 49% τον άμεσο προϊστάμενο ή την άμεση προϊσταμένη του. Συμπλήρωσε ότι το φαινόμενο δεν περιορίζεται ωστόσο στις σχέσεις προϊσταμένων και υφισταμένων, καθώς το 33,1% αναφέρει συνάδελφο της ίδιας βαθμίδα, ενώ παράλληλα, το 68% θεωρεί ότι η ιεραρχική σχέση αποτελεί εμπόδιο στην αντίδραση ή στην αναφορά ενός περιστατικού.
Ιδιαίτερα ανησυχητικά χαρακτήρισε τα στοιχεία για την καταγγελία, καθώς το 52% όσων βίωσαν εκφοβισμό δεν ανέφερε το περιστατικό, το 38% προχώρησε σε ανεπίσημη αναφορά και μόλις το 10% υπέβαλε επίσημη καταγγελία. Ως βασικοί λόγοι μη αναφοράς καταγράφονται η πεποίθηση ότι η καταγγελία θα ήταν μάταιη (52%), η έλλειψη εμπιστοσύνης στους μηχανισμούς (47%) και ο φόβος αντιποίνων (36%).
Ως προβληματική περιέγραψε και την εικόνα των διαθέσιμων διαδικασιών, καθώς μόλις το 14% θεωρεί ότι υπάρχουν μηχανισμοί αντιμετώπισης, ενώ το 49% εκτιμά ότι δεν υπάρχουν και το 37% δηλώνει ότι δεν γνωρίζει, με μόνο το 10% να αξιολογεί τους μηχανισμούς ως αποτελεσματικούς.
Σύμφωνα με την κ. Πηλαβάκη, η έρευνα καταγράφει επίσης σοβαρές συνέπειες για τους εργαζομένους, οι οποίες διαφοροποιούνται σε ορισμένες πτυχές ανά φύλο, με τις γυναίκες να αναφέρουν συχνότερα άγχος κατά τη μετάβαση στην εργασία και προβλήματα ύπνου, ενώ οι άνδρες συχνότερα χαμηλό ηθικό και μειωμένη παραγωγικότητα.
Κλείνοντας, ανέφερε ότι παρά τις έμφυλες διαφοροποιήσεις στις εμπειρίες και τις συνέπειες, γυναίκες και άνδρες συγκλίνουν ως προς τις λύσεις, με πρώτη προτεραιότητα να αποτελεί ο ανεξάρτητος μηχανισμός καταγγελιών και ακολούθως η ουσιαστική προστασία από αντίποινα.
Ακολούθησε συζήτηση με τη συμμετοχή του Διευθυντή του Τμήματος Εργασίας, Αλέξανδρου Αλεξάνδρου και συντονίστρια την Αναπληρώτρια Καθηγήτρια Διοίκησης Επιχειρήσεων και Δημόσιας Διοίκησης στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, Αλεξία Παναγιώτου, κατά την οποία εξετάστηκαν μέτρα και δράσεις για την αντιμετώπιση της έμφυλης διάστασης του εργασιακού εκφοβισμού.
